Afrika kıtasında güneş enerjisi kurulumları üçüncü yıl üst üste rekor kırarken, hükümetler temiz enerji ekipmanlarının yaratacağı atık sorununa karşı politika geliştirmeye başladı. Enerji düşünce kuruluşu Ember'in ağustos ayında yayımladığı verilere göre kıta, 2026'da 17 gigavat güneş kapasitesi kuracak; bu rakam her gün yaklaşık 100 bin güneş panelinin devreye alınması anlamına geliyor. Kurulumlar 2025'te %51, 2024'te %25 artmıştı. Yetkililer, geri dönüşüm ve yeniden kullanım yatırımları yapılmazsa enerji dönüşümünün yeni bir çevre sorunu doğurabileceğini belirtiyor.
Namibya Çevre, Orman ve Turizm Bakan Yardımcısı Anselm Marungu, bu ay düzenlenen pan-Afrika döngüsel değer zincirleri politika konferansında konuştu. Marungu, kullanım ömrünü tamamlayan güneş panelleri, bataryalar ve invertörlerden değerli malzemelerin geri kazanılabilmesi için kurallar oluşturulması gerektiğini vurguladı. Bu teknolojilerin başarısının yalnızca kurulum hızına değil, malzemelerin sorumlu tedarik edilmesine, ekipmanın bakımına ve bileşenlerin yaşam döngüsü boyunca ekonomik fırsatlar yaratacak şekilde geri kazanılmasına da bağlı olduğunu belirten Marungu, "Bunlar yarının çevresel yükü haline gelmemeli" dedi. Marungu, sağlam politikalar, sürdürülebilir yatırım ve döngüsel iş modellerinin yeni endüstrilerin, yeşil istihdamın ve daha güçlü Afrika değer zincirlerinin temelini oluşturabileceğini söyledi.
Güneş panelleri, invertörler ve bataryaların geri dönüştürülmesiyle cam, alüminyum, bakır, kobalt, lityum ve nikel gibi temiz enerji teknolojilerinin üretiminde kullanılan malzemeler elde edilebiliyor. Uluslararası Enerji Ajansı (International Energy Agency), geri dönüşümün 2050 yılına kadar bakır ve kobalt için yeni madencilik ihtiyacındaki büyümeyi %40, lityum ve nikel için ise %25 azaltabileceğini tahmin ediyor. Böylece geleneksel madenciliğin yarattığı sosyal ve çevresel etkilerin de hafiflemesi öngörülüyor.
Uygun şekilde bertaraf edilmediğinde veya geri dönüşüm sırasında doğru işlenmediğinde atık güneş panelleri ve bataryalar tehlikeli maddeler salarak toprağı ve suyu kirletebiliyor. Atık işçileri ve yakın topluluklar, akciğer kanserine yol açabilen ve hayati organlara zarar verebilen toksik maddelere maruz kalabiliyor.
Nijerya Ulusal Çevre Standartları ve Düzenlemeleri Uygulama Ajansı (NESREA) Genel Müdürü Innocent Barikor, şebeke dışı yenilenebilir enerjinin hızla yaygınlaşmasının atık yönetimi kurallarını güçlendirmeyi zorunlu kıldığını söyledi. Afrika'nın ikinci büyük güneş teknolojisi ithalatçısı olan Nijerya, 2025'te yaklaşık 400 milyar naira (295 milyon dolar) değerinde ekipman getirdi. Ülke, şebeke dışı yenilenebilir enerji ekipmanlarının atık yönetimine ilişkin ulusal politika taslağını hazırladı; taslak ilgili hükümet kurumları, düzenleyiciler ve kalkınma ortakları tarafından doğrulandı ve kabine onayını bekliyor.
Barikor'a göre politika onaylandığında Nijerya'daki yenilenebilir enerji teknolojilerinin üreticileri, dağıtıcıları ve ithalatçıları ürünlerin başlangıcından kullanım ömrünün sonuna kadar sorumluluğu üstlenecek. Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR) olarak bilinen bu yaklaşım, şirketlerin ürünleri atık haline geldiğinde geri almasını ve uygun şekilde yönetmesini zorunlu kılarken geri dönüşüm değer zincirinin gelişimini de destekleyecek. Barikor, "Bir politikanın bize, bu yenilenebilir enerji alanının yaratacağı oldukça dağınık sonucu yönetme imkanı sağlayacağına inanıyoruz" dedi.
Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS) enerji bakanları geçen hafta batarya enerji depolama sistemleri ve benzer teknolojilerin kullanımına ilişkin bölgesel bir çerçeve kabul etti. Çerçeve, bataryaların güvenli yönetimi, sökülmesi, yeniden kullanımı, geri dönüştürülmesi ve bertarafı için gereklilikler içeriyor. Kenya ise 2024'te Sürdürülebilir Atık Yönetimi (Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu) Yönetmeliği'ni yürürlüğe koydu. Yönetmelik, elektrikli ve elektronik ekipmanlar ile bataryalar da dahil olmak üzere listelenen ürünlerin üreticilerini ve ithalatçılarını, tüketiciler kullanmayı bıraktıktan sonra bile bu ürünlerle ilgilenmek için bir sistem kurmaya zorunlu tutuyor. Şirketler atık ürünlerin toplanmasını, geri dönüştürülmesini ve güvenli bertarafını düzenlemek veya finanse etmekle yükümlü.
Namibya da atık geri alım merkezleri ve inovasyon merkezleri için yatırım fırsatları hazırlıyor. Marungu, ülkede geri dönüşümü teşvik eden pilot projelerin halihazırda yürütüldüğünü belirtti. Geçen yıl başlatılan Altıncı Ulusal Kalkınma Planı, çöp sahası atıklarını azaltmayı, özel yatırım çekmeyi ve yeşil istihdam yaratmayı amaçlayan modern geri dönüşüm altyapısı planlarını içeriyor. Plan, ülkenin azaltma, yeniden kullanma, geri dönüştürme ve yenileme ilkeleriyle doğrusal bir toplumdan döngüsel bir topluma geçmeyi hedeflediğini ortaya koyuyor.
Nairobi'deki Britanya Yüksek Komiserliği'nde Yüksek Komiser Yardımcısı ve Kalkınma Direktörü Diana Dalton, politikaların tek başına başarıyı garanti edemeyeceğini ve iş birliğinin gerekli olduğunu söyledi. Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı'nın (ACFTA) bölgesel değer zincirlerini güçlendirmek ve yenilenebilir enerji ekipmanlarının geri dönüşümüne daha entegre bir yaklaşımı teşvik etmek için bir platform sunduğunu belirten Dalton, bölgesel koordinasyonun standartları uyumlaştırabileceğini, pazarları güçlendirebileceğini ve sınır ötesi ticareti mümkün kılabileceğini ifade etti. Dalton, bunun yatırım çekmek ve bölgesel geri dönüşüm değer zincirleri geliştirmek için gereken ölçeği yaratacağını ekledi ve altyapı ile becerilere yatırım yapılması, hükümetler ile sanayi, akademi ve kalkınma ortakları arasında iş birliği kurulması çağrısında bulundu.
Marungu da bölgesel iş birliğinin büyük hacimli malzemelerin geri dönüştürülmesini sağlayacağını ve ticari uygulanabilirliği artıracağını söyledi. Afrika ülkelerinin deneyimlerini paylaşması, ekipman ve malzemelerin sınırlar arasında taşınabilmesi için standartları uyumlaştırması ve ortak işleme ile geri kazanım çözümleri izlemesi gerektiğini belirten Marungu, kıtanın büyük hacimli kullanım ömrünü tamamlamış ekipman birikmeden önce bir plana ihtiyaç duyduğunu vurguladı. Marungu, kalkınma ortaklarını ve Afrika Kalkınma Bankası gibi finans kuruluşlarını döngüsel malzeme değer zincirini destekleyebilecek yatırımların riskini azaltmaya çağırdı.
Barikor ise uluslararası desteğin Afrika ülkelerinin veri sistemleri geliştirmesine ve üreticilerin atık yönetimi sorumluluklarını izlemek için bölgesel bir kayıt oluşturmasına yardımcı olabileceğini söyledi. Ülkelerin Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu kurallarını ACFTA aracılığıyla uyumlaştırabileceğini ve böylece küresel üreticilerin Afrika pazarlarında benzer gerekliliklerle karşılaşmasını sağlayabileceğini ekleyen Barikor, "Afrika'nın ortak standartlara sahip olması gerekiyor" diye vurguladı.