Balık unu, kurutulup öğütülmüş balıktan elde edilen koyu sarı bir tozdur ve dünyada tüketilen deniz ürünlerinin yarısından fazlası çiftliklerde yetiştiriliyor. Somon, karides ve tilapiya gibi türlerin yetiştirilmesinde balık unu kritik bir yem bileşeni. Ancak 1950'lerden 1970'lere kadar balık unu kargosu, dünyada gemilerde ve tesislerde en az 90 yangın çıkardı; toz bozundukça ve oksitlendikçe kendiliğinden tutuşabiliyordu.

Washington merkezli Outlaw Ocean Project'in tarihi haberleri inceleyerek hazırladığı araştırmaya göre, 8 Ocak 1966'da bir Güney Afrika gemisi denizde alev aldı; Bristol limanında itfaiyeciler dumanlı konteyneri açtığında yangın beş gün boyunca yayıldı. 11 Şubat'ta Rotterdam açıklarında bir Liberya buharlı gemisi tutuştu, alevler benzin varillerinin depolandığı bölgeye sıçradı ve gemi battı. 19 Mart'ta Long Beach, Kaliforniya açıklarında bir Danimarka gemisinde çıkan yangın üç itfaiyeciyi yaraladı, bir liman işçisini öldürdü ve 1 milyon doları aşan hasara yol açtı.

1962'de bir Kaliforniya gazetesi olan Independent'ta yayımlanan habere göre, bir yem üreticisi balık ununu "pratikte barut kadar yanıcı" olarak nitelendirmişti. Liverpool Underwriters' Association başkanı, 1963 yılı hasar istatistikleri raporunda balık ununu 1960'ların gemi kayıpları açısından "yaşanmış tarihin en kötü" on yılı olmasının temel nedenleri arasında gösterdi.

Ethoxyquin: Yangın çözümünden kanserojen kimyasala

1967'de ABD'li yem üreticisi Cargill, ethoxyquin adlı bir yangın geciktirici ile çözüm sundu. Cargill yetkilisi, 1970'de Los Angeles Evening Citizen News'a şirketin balık ununun temel sorunu olan "oksidasyon ve bunun sonucunda ısınmayı" ortadan kaldırdığını söyledi. Ethoxyquin daha önce lastik tekerleklerin kurumasını önlemek ve meyve ile yonca üzerinde koruyucu olarak kullanılıyordu.

Peru'dan 400 metrik ton ethoxyquin işlenmiş balık unu Florida'ya güvenle ulaştıktan sonra Cargill, yılda 100.000 metrik ton Peru balık ununu ABD'ye göndermeyi planladığını açıkladı. 1976'da U.S. Coast Guard balık unu sevkiyatları için ethoxyquin kullanımını zorunlu kıldı; üç yıl sonra denizcilik faaliyetlerini denetleyen Birleşmiş Milletler (United Nations) organı, balık ununun "kendiliğinden yanmayı önlemek" amacıyla ethoxyquin ile işlenmesini önerdi.

Ancak kimyasalın kullanımı yaygınlaştıkça sağlık endişeleri büyüdü. 1969'da bir U.N. gıda ve tarım otoriteleri grubu, yüksek konsantrasyonda ethoxyquinle beslenen laboratuvar hayvanlarında "toksik etkiler" gözlemlendiğini bildirdi. 1987'de İngiliz araştırmacılar kimyasalın sıçanlarda "ağır hasara" yol açtığını ve "kanserojen etki" gösterebileceğini buldu. 2015'te European Food Safety Authority, ethoxyquin içindeki p-phenetidine adlı safsızlığın genetik materyalde mutasyona yol açabilen olası bir mutajen olduğunu açıkladı. Avrupa Komisyonu (European Commission) iki yıl sonra, Avrupa Birliği (EU) genelinde hayvan yemlerinde ethoxyquin kullanımını askıya aldı.

Ethoxyquin ayrıca İngiltere ve Norveç, İzlanda, Liechtenstein dahil European Economic Area üyelerinde yasaklandı. Avustralya, Japonya, Güney Kore ve ABD'de kullanımı izinli ancak maksimum izin verilen düzey sınırlandırıldı. Peru ve Vietnam gibi ülkeler kimyasalı yasaklamamış olsa da, balık unu endüstrileri büyük ihracat pazarlarının gereksinimlerine uyum sağlamak için belirli bölgelere gönderilen yemde ethoxyquin bulunmamasını sağlama adımları attı.

Su ekosistemlerinde kirlilik ve biyoçeşitlilik riski

Ethoxyquin'in çevresel etkileri de dava konusu oldu. 2022'de bir New York sakini, Alman süpermarket zinciri Aldi'ye karşı toplu dava açtı ve Atlantik somonu ürünlerinin "sürdürülebilir" etiketinin "çevresel olarak yıkıcı" uygulamalar nedeniyle yanıltıcı olduğunu öne sürdü. Dava dilekçesi, Avrupa Birliği'nin ethoxyquin yasağına ve kimyasalı balık ve kabuklularda ölüm ve deformasyonla ilişkilendiren bir çalışmaya atıfta bulunarak maddenin "su yaşamı için risk oluşturduğunu" belirtti. Dava mahkeme dışında çözüldü. Aynı yıl New York ve Kaliforniya sakini, Gorton's Inc. şirketinin dondurulmuş tilapiya ürünlerini "sürdürülebilir kaynaklı" olarak etiketlemesini ethoxyquin içermesi nedeniyle eleştiren bir dava açtı; bu dava da mahkeme dışında çözüldü.

Çin'de hükümet, doğu kıyılarındaki balık çiftliklerinde ve kıyı sularındaki kirliliği temizleme çabası sürdürürken ethoxyquin'in yaygınlığı Pekin için endişe kaynağı. 2018'de Çinli araştırmacılar, Şanghay'ın içme suyunun yarısından fazlasını sağlayan Yangtze Nehri rezervuarında ethoxyquin'i en bol kirleticilerden biri olarak tespit etti.

ABD'de tüketilen deniz ürünlerinin yaklaşık %80'i ithal ediliyor ve en büyük tedarikçi Çin. 2024'te ABD, Çin'den 768 milyon libre (348 milyon kilogram) deniz ürünü ithal etti. Çin, yem antioksidanları için Asya'nın en büyük pazarı olduğu için ethoxyquin'in küresel düzeyde önde gelen kullanıcıları arasında yer alıyor.

Food and Drug Administration'ın 2018-2022 dönemine ait 350.000'den fazla haftalık denetim raporunun incelenmesi, ethoxyquin izlerini üç deniz ürünü türünde tespit etti: ağırlıkla Endonezya ve Hindistan'dan gelen karides, en sık Şili'den gelen somon ve çoğunlukla Çin'den gelen tilapiya. Tespit edilen düzeyler FDA'nın güvenli saydığı miktarın altında kaldı, ancak eleştirmenler bu güvenlik düzeyinin, gıdada herhangi bir miktarı yasaklayan Avrupa Birliği standardına kıyasla zayıf olduğunu savunuyor. FDA verileri, deniz ürünlerinin ethoxyquin içerek ABD'ye gelme olasılığının kuşkonmaz, salatalık ve domates gibi diğer test edilen gıdalara göre 10 kattan fazla olduğunu gösteriyor.

BHA: Yeni alternatif, benzer riskler

Avrupa Birliği yasağından bu yana üreticiler ve yem üreticileri, biberiye özü ve E vitamini bileşikleri gibi doğal katkı maddelerinin yanı sıra butylated hydroxyanisole yani BHA gibi sentetik alternatiflere yöneliyor. BHA, daha düşük maliyeti ve güçlü antioksidan özellikleri nedeniyle en popüler alternatif haline geldi.

Ancak BHA da ciddi sağlık riskleri taşıyor. U.S. National Toxicology Program 1991'de BHA'yı "insan kanserojeni olması makul biçimde beklenen" bir madde olarak tanımladı. 2008'de Japon araştırmacılar, BHA'nın laboratuvar sıçanlarında malign tümörlere yol açtığını buldu. European Food Safety Authority'nin 2018'deki bir paneli, BHA'nın Avrupa Birliği'nin kilogram başına 150 miligramlık sınırın altında kullanılması durumunda "tüketici güvenliği açısından endişe olmadığı" sonucuna vardı. ABD'de ise FDA, 2025'te BHA'nın gıda katkı maddesi olarak güvenliğini yeniden değerlendireceğini açıkladı.

Perulu balık unu şirketi MSI Ceres'in yönetici direktörü James Frank, 2022'deki bir webinarda "giderek daha fazla destinasyon ethoxyquin'i kabul etmiyor, yerel Peru pazarımızdan başlayarak" dedi ve Peru'nun Avrupa, Kanada, ABD ve Avustralya'ya yaptığı balık unu ihracatının %100'ünün artık ethoxyquin içermediğini ekledi.

Cargill, Outlaw Ocean Project'e yaptığı açıklamada, 2005'ten bu yana balık ununda kullanılmak üzere alternatif antioksidanları değerlendirdiğini, küresel somon yemi işinde ve ethoxyquin'in artık kullanımına izin verilmeyen pazarlarda bu kimyasalı kullanmadığını belirtti.

Outlaw Ocean Project'in Food for Feed adlı küresel araştırması, 64 ülkede 1400'den fazla balık unu fabrikasını inceledi ve tedarik zincirlerini balıkçı teknelerinden işleme tesislerine, yem fabrikalarına, balık çiftliklerine ve deniz ürünü perakendecilerine kadar izledi.