Kanada Arktik'indeki son epishelf gölünün yok olduğu ve geri dönmeyeceği, Scientific Reports'ta yayımlanan bir çalışmayla kesinleşti. Nunavut'taki Ellesmere Adası'nın (Ellesmere Island) Milne Fiyordu'nda (Milne Fjord) bulunan göl, Temmuz 2020'de Milne Buz Raflığı'nın (Milne Ice Shelf) parçalanmasının ardından birkaç ay içinde denize boşaldı ve tatlı su yeniden birikmedi. Araştırmacılar buz rafının ve epishelf gölünün Milne Fiyordu'nda yaklaşık 4000 yıldır var olduğunu tahmin ediyor.
Epishelf gölleri, bir buz rafının bir fiyordu kapatmasıyla oluşuyor. Buzul erimesiyle açığa çıkan tatlı su, daha yoğun olan deniz suyunun üzerinde birikiyor ve aynı su kolonunda hem tatlı su hem de deniz türleri farklı katmanlarda yaşayabiliyor. Ellesmere Adası'nın kuzey kıyısında 20. yüzyılda 10 ila 17 epishelf gölü bulunuyordu. Son birkaç on yılda fosil yakıtların yakılmasının tetiklediği ısınma buz raflarını parçaladı ve göller tek tek boşaldı. 2002'de Ward Hunt Buz Raflığı'nın (Ward Hunt Ice Shelf) parçalanmasının ardından Disraeli Fiyordu'ndaki (Disraeli Fjord) 65 metre (213 feet) derinliğindeki epishelf gölü de tükendi ve Milne Fiyordu'ndaki göl Kanada Arktik'indeki son örneği kaldı. Epishelf gölleri Grönland ve Antarktika'da hâlâ bulunuyor.
Araştırmacılar gölün izlenmesine 2011'de başladı. Karla örtülü buz tabakasından bir delik açarak sıcaklık ve tuzluluk gibi değişkenleri farklı derinliklerde ölçen sensörler içeren sabit bir ölçüm sistemi yerleştirdiler; o sırada tatlı su tabakası 10 metre (33 feet) derinliğindeydi. Her yaz verileri toplamak için geri döndüler. 2017'de ekip, göl suyunun buz rafının altından denize aktığı kanala bir uzaktan kumandalı araç indirdi. Yaklaşık 20 metre (66 feet) derinlikte beklenmedik bir buz alanına rastladılar ve aracın kaydettiği görüntülerde deniz anemonları, kırılgan yıldızlar ve balıkların buz rafının altındaki karanlıkta yaşadığı görüldü. Alberta Üniversitesi'nden araştırmacı ve çalışmanın ortak yazarı Andrew Hamilton, epishelf gölünün bu yaşam topluluğunu makrofaunanın taşınması veya tatlı suyun derinlikte denize karışmasıyla oluşan yukarı akıntı yoluyla beslemiş olabileceğini belirtti. Ekip bu olguyu daha kapsamlı incelemeyi planlıyordu; ancak bu fırsat artık kayboldu.
Parçalanmadan önce Milne Buz Raflığı 186 kilometrekare (72 mil kare) alanı kapsıyor ve 85 metre (278 feet) kalınlığında bulunuyordu. Temmuz 2020'de buz rafı yüzey alanının yaklaşık yarısını kaybetti ve 64 kilometrekare (25 mil kare) büyüklüğünde serbest yüzen bir parça koparak ikiye ayrıldı. Çatlak, araştırmacıların düzenli olarak kamp kurduğu bir alanın çok yakınında oluştu. Carleton Üniversitesi'nden profesör ve çalışmanın ortak yazarı Derek Mueller, COVID-19 seyahat kısıtlamaları nedeniyle 2020 ve 2021 saha sezonlarını kaçırdıklarını söyledi. "O dönemde orada olsaydık çok büyük bir panik yaşardık" dedi. Ekip 2022'de Ellesmere Adası'na geri döndü ve sensör verilerini indirdi. Veriler, tatlı suyun parçalanma olayından sonraki birkaç ay içinde gölden boşaldığını ve yenilenmediğini gösterdi.
Hamilton, 2019 ve 2020'nin çok sıcak yıllar olduğunu belirtti. Artan erime suları buz rafının üzerinde birikerek göle aktı ve su akışı tahliye kanalını derinleştirdi. Yükselen deniz suyu sıcaklıkları buz rafının altında erimeye yol açtı. Parçalanmadan önceki haftalarda buz rafının önünde geniş bir açık su alanı oluştu ve buz kenarını dalgaların etkisine açık bıraktı. Hamilton, "Buz rafının direnebileceği süre sınırlıydı" dedi. Hamilton bu kaybı "Kanada'daki gerçekten eşsiz bir ekosistemin yok oluşu" olarak nitelendirdi ve "makul bir insan zaman ölçeğinde geri gelmeyeceğini" ekledi.
Mueller ise "Arktik'te olanlar Arktik'te kalmıyor" ifadesini kullandı ve Arktik'i "gezegensel bir buzdolabı"na benzetti. Mueller, bu sistemlerin çökmesi halinde herkesin etkisini hissedeceğini söyledi. "Tüm bu buz raflarının parçalanması, epishelf göllerinin kaybı, buzulların negatif yüzey kütle dengesi ve benzeri gözlemleri birleştirdiğinizde, hepsi son 20 yıl kadar süredir hızlı iklim ısınmasına işaret eden aynı kanıt dizisini oluşturuyor" diyen Hamilton, yaklaşık 20 yıl önce çalışmaya başladığı Arktik'in "çok farklı bir yere" dönüştüğünü ifade etti.
Ellesmere Adası, bilim insanlarının gezegen ısındıkça deniz buzunu başka yerlerden daha uzun süre koruyacağını düşündüğü Son Buz Alanı'nın (Last Ice Area) içinde yer alıyor. WWF Kanada'nın (WWF Canada) Arktik koruma uzmanı Brandon Laforest, son çalışmanın Son Buz Alanı'nın düşünüldüğünden daha kırılgan olduğunu gösteren araştırmalardan biri olduğunu belirtti; Laforest, Scientific Reports çalışmasına dahil değildi. 2025'te Nature Communications Earth & Environment'ta yayımlanan bir çalışma, Son Buz Alanı'nın önümüzdeki 40 yıl içinde mevsimsel olarak buzsuz hale gelebileceğini öngörüyor. Laforest, "İklim değişikliğine bir istisna oluşturan statik bir alan değil" dedi.
Buna rağmen bölge, kutup ayıları ve halkalı foklar gibi buza bağımlı yaban hayatı için bir sığınak olmaya devam edecek. Laforest, iklim değişikliğinin temel tehdit olmaya devam ettiğini, ancak derin deniz madenciliği, petrol çıkarımı ve buz kırma gibi ek baskılardan da korunması gerektiğini vurguladı. 2019'da Son Buz Alanı'nın 300.000 kilometrekarelik (yaklaşık 116.000 mil kare) bölümü, Ellesmere Adası'nın kuzey kıyısı da dahil olmak üzere Tuvaijuittuk Deniz Koruma Alanı (Tuvaijuittuk Marine Protected Area) olarak resmen koruma altına alındı. İnuktuk dilinde "buzun hiçbir zaman erimediği yer" anlamına gelen Tuvaijuittuk, Qikiqtani Inuit Derneği (Qikiqtani Inuit Association), Nunavut Bölgesel Hükümeti ve Kanada Federal Hükümeti tarafından ortaklaşa kuruldu. Laforest, amacın "Son Buz Alanı'nın sürmesi için olabildiğince el değmemiş bir şans vermek, aynı zamanda iklim acil durumunu birlikte düzenlemek için çalışmak" olduğunu söyledi.
Milne Fiyordu, Ellesmere Adası'nda yazın hâlâ buzla kaplı kalan tek fiyordu oluşturuyor. Hamilton, geri kalan buz rafının bir noktada sürüklenerek uzaklaşmasını ve fiyordun yazın buzsuz hale gelmesini beklediğini belirtti.