1 Ağustos 2023 sabahı iki Belarus helikopteri Polonya hava sahasına girip Białowieża köyünün üzerinde uçtuğunda, Institute of Environmental Protection müdür yardımcısı Michal Żmihorski o anı hiç unutamadı. Sınıra yalnızca 3 kilometre uzaklıktaki köyde "İşgal başladı mı, bomba mı düşecek?" paniği yaşandı. Bu olay, Żmihorski'nin sınır bölgelerinin düşman kuvvetlerine geçit vermemesi gerektiği inancını pekiştirdi; aynı zamanda UNESCO koruması altındaki Białowieża Ormanı'nı korumak için yürüttüğü mücadeleye yeni bir boyut kattı.
Polonya'nın Belarus ile 420 kilometrelik sınırının 55 kilometresi, Avrupa'nın son antik ormanı olan Białowieża'dan geçiyor. 200 bin futbol sahası büyüklüğündeki bu ekosistem, Polonya tarafında yalnızca 900 Avrupa bizonuna değil, vaşaklara, kurtlara ve 4 bine kadar mantar türüne de ev sahipliği yapıyor. Kıtanın en önemli biyoçeşitlilik noktalarından biri olan orman, aynı zamanda Polonya'nın doğu sınırını oluşturan stratejik bir hat.
Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgalinden bu yana güvenlik kaygıları zirvede olan Polonya, 2024'te kuzeydoğu ve doğu sınırları boyunca 700 kilometrelik East Shield projesini başlattı. 2,6 milyar dolarlık program; drone tespit sistemleri, beton araç engelleri, tanksavar hendekleri ve Belarus ile Rusya'nın Kaliningrad Oblastı sınırında mayın tarlası hazırlıklarını kapsıyor. Projenin 2028'de tamamlanması planlanıyor.
Żmihorski, geleneksel tahkimatların Białowieża'da geniş çaplı ağaç kesimi ve zaten parçalanmış ekosistemin daha fazla kurutulmasını gerektireceğini görünce harekete geçti. Temmuz 2024'te diğer Polonyalı bilim insanları ve ekolojistlerle birlikte beton yerine doğayı savunma bariyeri olarak kullanan Green East Shield alternatifini sundu. İngiltere'de 2022'de ortaya atılan WarWilding kavramı, ormanların ve sulak alanların yeniden yabanıllaştırılmasını ulusal güvenliği artırmak için kullanıyor.
Żmihorski, Belarus sınırına 1,5 kilometre uzaklıktaki bir bataklık ormanının kenarında dururken sözlerini şöyle sürdürüyor: "Böyle yerler gerçekten önemli çünkü bir tank buradan geçemez." Su, ölü odun, uzun otlar ve gökyüzüne uzanan ağaçlarla dolu bu ortam ağır makineler için geçilmez. "Eğer bu taraftan bir saldırı bekliyorsak, burada bu tür bir ortamı korumamız gerekiyor" diyor.
Ministry of Defense 2025'te bu fikri benimsedi ve Polonya, ekolojik iyileşmeyi ulusal savunma stratejisine resmen dahil eden ilk NATO ülkelerinden biri haline geldi. General Staff of the Polish Army sözcüsü Albay Marek Pietrzak, "Bizim pozisyonumuz, East Shield'ın inşası ile çevre korumanın el ele gidebileceği yönünde" diyor. Pietrzak, "Peyzaj savaşabilir ve bundan yararlanmamak aptallık olur" ifadesini kullanarak, dronlar ve füzeler ne kadar yaygınlaşırsa yaygınlaşsın düşmanın nihayetinde karaya asker indirmek isteyeceğini vurguluyor.
Eleştirmenler ise çağdaş savaşın değiştiğini savunuyor. 2024'te University of Warsaw'ın akademik yayını Strategic Yearbook, East Shield'ı modernize edilmiş Maginot Hattı'na benzeterek "biraz anakronik" olarak nitelendirdi. Modern saldırganların tank yerine büyük ölçüde füze ve drona güvendiğini, bu durumun sınır tahkimatlarını işlevsiz kıldığını öne sürüyorlar.
Mayıs 2026'da Ministry of Climate and Environment, sınır boyunca kurumuş turba alanlarını ve bataklıkları yeniden ıslatmak için yaklaşık 120 milyon dolar ayıracağını duyurdu. Bakanlık, fonların ulusal savunma hedeflerini iklim değişikliğine direnç oluşturma hedefleriyle birleştirdiğini açıkladı. İklim ve Çevre Bakanı Paulina Hennig-Kloska, 25 Mayıs 2026'daki basın toplantısında ormanlık alanlardaki su seviyelerinin yeniden sağlanmasının, ormanların yüksek sıcaklıklara ve artan orman yangını tehdidine yanıt vermesine yardımcı olacağını belirtti. Hennig-Kloska, "Kar örtüsünün olmaması, birkaç yıl önce sulak alana dönüşen ormanlık alanlarda su takviyesinin — özellikle kış sonu, ilkbahar başında — bugün aktif koruma gerektirdiği anlamına geliyor" dedi.
WWF verilerine göre Polonya, turba alanlarının neredeyse %85'ini kurutarak atmosfere yaklaşık 44 milyon ton CO2 saldı. Turba alanlarının yeniden ıslatılması, sıcaklık ve yangına karşı direnci artırmanın yanı sıra sera gazı emisyonlarını da önemli ölçüde azaltacak.
Sulak alan restorasyonunun yanı sıra yetkililer, sınır ormanlarında ölü odun temizliğini ve sınırdan 5 kilometre içerideki ağaç kesimini yasakladı. "Girilmez bölge" olarak bilinen bu ilk savunma hattı, ağır askeri araçları durdurmayı hedefliyor. Ülkenin iç kesimlerine 50 kilometre uzanan ikinci hat ise düşman kuvvetlerini yavaşlatarak Polonyalı askerlere daha fazla tepki süresi kazandırmayı amaçlıyor. Hükümet yetkilileri, bu doğal savunmaların Polonya'nın doğu ve kuzey kanatlarının %60'a kadarını korumaya yardımcı olacağını ifade ediyor.
Yol inşaatı Green East Shield ile çelişiyor
Białowieża'da ormanın stratejik değeri sulak ve ormanlık olmasında yatıyor, ancak Żmihorski'ye göre bir sorun var: "Bu iki etkinin çalışması için yoğun bir yol ağına sahip olamayız." Ormanın içinden yaklaşık 2000 kilometrelik yol geçiyor. Yollar yalnızca habitatları parçalamakla kalmıyor; Polish Association for Bird Protection (PTOP)'nin 2022 tarihli hidrolojik değerlendirmesine göre, havzalardaki doğal hidrolojik bağlantıyı bozarak yeraltı su seviyelerini de önemli ölçüde etkiliyor.
Żmihorski, Polonya-Belarus sınırını iç kesimlere bağlayan 687 numaralı bölgesel yolun genişletilmesini "sabotaj sınırında" olarak nitelendiriyor. İnşaat sahasına vardığında ekskavatörlerin yolu genişlettiğini ve ağaçların tahrip edildiğini görüp fotoğraflayan Żmihorski, "Green East Shield'a yatırım yapmamız gerektiğini duyuyoruz ve aynı anda bu yol inşaat projesi var. Oldukça inanılmaz" diyor.
Polonya'nın önde gelen çevre denetim kuruluşu Workshop for All Beings, inşaatın kuş üreme mevsiminde gerçekleştiğini iddia ediyor. Bölgesel çevre otoritesi Mart–Ağustos arasında ağaç kesimi, kazı çalışması ve korunan türlerin habitatlarının tahribatını yasaklamıştı. Kuruluş, projenin çevresel etki değerlendirmesinin geçerliliğini sorgulayan bir şikayette bulundu ve projeyi destekleyen AB fonlarının akışını durdurmaya çalışıyor.
Regional Road Construction Authority müdürü Krzysztof Barbachowski ise iddiaları reddederek projenin gerekli tüm izinleri aldığını belirtiyor. Barbachowski, bölgesel yetkililerin sıfırdan yeni bir yol inşa etmediğini, yıllardır kullanılan bir güzergahı modernize ettiğini vurguluyor: "Yatırım hazırlıkları 'East Shield' programının başlangıcından çok önce başladı: Çalışmalar 2014'te başladı, istişareler 2015'te yapıldı ve çevre kararı 2016'da verildi — doğu sınırının ötesindeki jeopolitik durumun tamamen farklı olduğu bir dönemde." Barbachowski, ekibinin korunan kuş türlerinin habitatı olduğunu öğrendiğinde ek izin alınıncaya kadar yol çalışmalarını durdurduğunu da ekledi.
Białystok'taki Regional Directorate for Environmental Protection temsilcisi, önceki yönetimin projeyi on yıl önce onayladığını ve mevcut yönetimin bu karara karşı olduğunu bildirdi. Müdürlük, "Proje, çalışma kapsamını küçülterek ve Białowieża Ormanı'ndaki ağaç kesiminin boyutunu sınırlayarak daha az istilacı bir biçimde uygulanabilirdi" yazarak, o tarihten bu yana çeşitli hafifletici önlemler aldıklarını belirtti.
Orman için son şans
Białowieża için WarWilding, son bir mücadele şansı olabilir. Institute of Environmental Protection, son 200 yılda yeraltı su seviyelerinin 40 santimetre düştüğünü tahmin ediyor. Ormanın sulak alanları 2023'ten bu yana, eriyen kar örtüsünün normalde onları yeniden ıslatacağı ilkbaharda bile kuru kalmış durumda.
Orman son yıllarda kriz üstüne kriz yaşadı. 2017'de devlet onaylı bir mücadele kapsamında Avrupa ladin kabuk böceğine karşı 980 futbol sahası büyüklüğünde bir alan kesildi. Avrupa Birliği'nin (EU) en yüksek mahkemesi aynı yıl ormana "ciddi ve geri döndürülemez zarar" verebileceği gerekçesiyle durdurma emri verdi. 2021'de dönemin Polonya Başbakanı Mateusz Morawiecki, AB, NATO ve ABD ile birlikte Belarus lideri Aleksander Lukashenko'yu Orta Doğu ve Sahra Altı Afrika'dan gelen sığınmacıları ülkesine çekip ardından Polonya'nın yeşil sınırından Avrupa'ya geçişlerini kolaylaştırmakla suçladı. Lukashenko yönetimi 2021'de bu suçlamaları reddetti.
2022'de Polonya, Belarus'tan gelen geçişlere yanıt olarak 186 kilometrelik çelik çit inşa etti ve antik ormanı ikiye böldü. Korunan Avrupa bizonu da dahil olmak üzere onlarca hayvan araç çarpışmalarında öldü; çit, hayvanların ormanın Polonya tarafından Belarus tarafına göç yollarını da engelledi.
International Union for Conservation of Nature (IUCN) 2025'te Białowieża'nın "kritik" durumda olduğu uyarısında bulundu. Kurum, sınır altyapısı ve güvenlik operasyonlarının etkilerinin "hidroloji, yaban hayatı hareketi, yaban hayatı popülasyon ekolojisi ve avcı-av dinamikleri" üzerindeki kümülatif baskıyı daha da artırdığını belirtti.
Saha çalışması umut veriyor
Polish Association for Bird Protection (PTOP) direktörü Edyta Kapowicz, şu anda ormanda yürütülen en büyük su tutma projesini Frankfurt Zoological Society, Białowieża National Park ve yerel yetkililerle birlikte yönetiyor. Resmi olarak bir WarWilding projesi olmasa da girişim, Green East Shield'ın yeniden ıslatma müdahalelerinin Białowieża'da nasıl görünebileceğine dair bir örnek sunuyor.
Nisan ve Mayıs aylarında Kapowicz'in ekibi ve gönüllüler, drenaj hendeklerini toprak ve ölü odunla doldurdu — antik ormanı yeniden ıslatmanın en hızlı ve en ucuz yolu. Beklenti, drenaj hendeklerinin kapatılmasının ormanın 3500 hektarında su tutmayı yeniden sağlaması. "Toprağın her yerde kuru olduğunu biliyoruz, bu yüzden en küçük drenaj hendeklerinde bile çalışacağız" diyor Kapowicz.
Proje ayrıca Lutownia ve Narewka nehirlerinin 25 kilometresi boyunca nehirleri ve dereleri taşkın yataklarına yeniden bağlamayı, eski menderes göllerini geri getirmeyi ve yapay olarak düzeltilmiş nehir bölümlerini yeniden kıvrımlı hale getirmeyi hedefliyor. Kapowicz, bunun çevredeki 8500 hektarlık bataklık ve sulak alan peyzajını da restore edeceğini söylüyor. Kapowicz, 12 yıl önce örgütünün Narewka Nehri'nin bazı bölümlerini özgün menderesleri yeniden yaratarak ve küçük setler inşa ederek başarıyla renatürize ettiğini hatırlatıyor. Bu süreçte restore edilen sulak alanlar, sıkı koruma altındaki küçük orman kartalı (Clanga pomarina) için önemli bir habitat oluşturuyor.
Haziran ayında Polonya, 2027'de yürürlüğe girmesi planlanan yeni Białowieża Forest Management plan'ı onayladı. Belge, Polonya tarafındaki ormanın %96'sının doğal süreçlere bırakılmasını öngörüyor; bu oran şu anda %37 seviyesinde.
Polonya, Rusya'nın ülkede bir saldırı veya provokasyon başlatabileceğine dair işaretler nedeniyle yüksek alarmda. 2024'ten bu yana kapsamlı WarWilding projelerini savunan Żmihorski için artık soru, doğanın Polonya sınırını savunup savunamayacağı değil, bunu yapmak için yeterli zaman ve iradenin olup olmadığı. "Sert eyleme ihtiyacımız var" diyor. "Beş yıl daha düşünemeyiz, çünkü siyasi durum çok belirsiz, çok istikrarsız."