Hindistan'ın Pune kentinde her hafta sonu nehir kıyısında buluşan bir grup gönüllü, akıllı telefon, şerit metre ve iNaturalist uygulamasıyla ağaçları tek tek kaydediyor. Yaklaşık 7,9 milyon nüfuslu kentte kıyı yeşil alanları giderek daralırken, bu veriler yalnızca bir hafta sonu uğraşı değil, ağaç kesimlerine karşı sunulabilecek somut kanıtlara dönüşüyor.
Gönüllüler, Pune River Revival adlı taban hareketine bağlı. Hareket, Mula-Mutha nehirleri boyunca gezinti yolları, rekreasyon alanları ve altyapı oluşturmayı hedefleyen ve toplam maliyeti yaklaşık 4727 crore rupi (yaklaşık 500 milyon dolar) olarak tahmin edilen Pune Nehir Kıyısı Geliştirme Projesi'ne (Pune Riverfront Development Project) yanıt olarak doğdu. Grup gönüllülerinden Raghunandan Patil, sistematik ağaç haritalama çalışmasını 2024'te başlattıklarını aktarıyor. Patil, gönüllülerin daha önce elle haritalama yaptığını ancak teknik ayrıntılara hâkim olmadıklarını, şimdi ise iNaturalist uygulamasıyla ağaçları tek dokunuşla belirli projeler altında kaydettiklerini belirtiyor. Her hafta nehir kıyısında bölüşülen şeritler boyunca ilerleyen gönüllüler, gözlemlerini uygulamadaki Mutha Nehri biyolojik çeşitlilik vatandaş bilimi projesine işliyor.
Haritalama çalışması, Ganeshkhind Yolu'nda 529 ağacın kesildiği bir olayın ardından daha da hız kazandı. Patil, vatandaşlardan gelen talepler üzerine kanıt toplamak amacıyla bir ay içinde 500'den fazla ağacı haritalandırdıklarını söylüyor. Medya haberlerine göre gönüllülerin çalışması, aralarında banyan, Çin banyanı (Ficus microcarpa), ağlayan incir (Ficus benjamina) ve sarı alev ağacının (Peltophorum pterocarpum) bulunduğu 53 ağaç türünü belgeledi.
İki yıldır Pune'nin kıyı bölgelerini haritalandıran 24 yaşındaki Ananya Gandhi, bir haritalama oturumunda olgun bir jak meyvesi ağacının (Artocarpus heterophyllus) fotoğrafını çekiyor, yüksekliğini tahmin ediyor, gövde çevresini şerit metreyle ölçüyor ve veriyi proje haritasına yüklüyor. Gandhi, çocukluğundan bu yana kentin köklü biçimde değiştiğini, hava kirliliği ve tozun nefes almayı zorlaştırdığını, ormansızlaşma yüzünden sıcaklıkların arttığını dile getiriyor. İzleme platformu Global Forest Watch'a göre Pune, yalnızca 2025'te 40 hektar (yaklaşık 100 akr) doğal orman kaybetti.
Patil için haritalama çok amaçlı bir araç. Gönüllü, veri olmadan mevcut hasarın boyutunun bile kavranamayacağını, haritalamanın hükümete veya yetkililere sürdürülebilir alternatifler sunarken kanıt sağladığını vurguluyor.
Pune Belediye Kurumunun (Pune Municipal Corporation) ortak belediye komiseri ve baş bahçe müdürü Ashok D. Ghorpade, kurumun 1975 tarihli Maharashtra eyaleti kentsel koruma yasası uyarınca her beş yılda bir CBS ve diğer modern teknolojileri kullanarak düzenli ağaç sayımı yaptığını açıklıyor. Ghorpade, sürecin saha sayımı, ağaçların coğrafi etiketlenmesi ve tür, gövde çevresi, yükseklik, koordinatlar ile fotoğrafların CBS tabanlı dijital veri tabanına derlenmesini içerdiğini belirtiyor. Resmi ağaç sayımı geçmişte çevre aktivistleri ve uzmanlar tarafından boşluklar ve tutarsızlıklar nedeniyle eleştirildi. Ghorpade, vatandaşların ürettiği ağaç verilerinin sayım sürecinde tamamlayıcı bilgi olarak memnuniyetle karşılandığını, doğrulama ve teknik standartlara uygunluk koşuluyla resmi veri tabanına dâhil edilebileceğini ifade ediyor.
Patil, vatandaş verilerinin sonuçları nasıl değiştirebileceğine örnek olarak Ram ve Mula nehirlerinin birleştiği noktada yer alan kutsal koru Ram-Mula Devrai'yi gösteriyor. Resmi raporlara göre bölge 1000 miras ağacına, en az 450 flora ve fauna türüne ve Bengal varanı (Varanus bengalensis) ile damalı su yılanı (Fowlea piscator) gibi koruma altındaki türler dâhil 160 kuş türüne ev sahipliği yapıyor. Uydu görüntüleri, yuvalama kayıtları ve tapınak belgeleri de korunun ekolojik ve kültürel değerini doğruluyor. Patil, koruyu ağaçların kesilmesine izin vermek yerine ekolojik değerini kamuoyuna ve yerel yönetimlere göstermek amacıyla belgelediklerini anlatıyor: "Kelebek yürüyüşleri, böcek gezileri, ağaç boyama yarışmaları ve diğer sürdürülebilir etkinlikler düzenledik. Hükümete, ormanın tamamen kesilmesi yerine alanın sürdürülebilir biçimde ticarileştirilebileceğine dair bir alternatif sunduk. Sonuç olarak o şerit artık ağır yapılaşma riskiyle çok daha az karşı karşıya."
Pune'deki topluluk temelli koruma stratejisi küresel bir eğilimin parçası olarak öne çıkıyor. Hindistan'ın Haydarabad kentinde Save KBR Park kampanyası, yol genişletme projelerine karşı kentsel orman örtüsünü korumak için 672 ağacın coğrafi etiketli haritasını yayımladı. ABD'nin Massachusetts eyaletinde Winchester'ın ağaç koruma araştırması gibi öğrenci öncülüğündeki girişimler, yerel halkı ağaç örtüsünü belgelemeye çağırıyor. Birleşik Krallık merkezli Treezilla platformu ise kitle kaynaklı verilerle kentsel ağaçların açık erişimli haritasını oluşturarak ekosistem faydalarını ölçüyor ve iklim direncini destekliyor.
Araştırmalar bu çabaların etkili olduğunu gösteriyor. ABD ve İsveç'teki dört kentte gönüllülerin topladığı ağaç verilerini uzman değerlendirmeleriyle karşılaştıran 2017 tarihli bir çalışmada, gönüllüler alan tipi, arazi kullanımı, geri dönüş ve cins tanımlamasında uzmanlarla %90 tutarlılık sergiledi. Doğru cinsler içinde katılımcılar ağaçların %84,8'inde uzmanlarla uyumlu tür kaydetti ve doğruluk, toplanan verinin türüne göre değişiklik gösterdi. Araştırmacılar güvenilirliği artırmak için kalite kontrolleri ve bazı ölçümlerde daha basit yöntemler önerdi.
Haritalama gönüllülere beklenmedik keşif anları da sunuyor. Hafta sonu çalışmalarına düzenli katılan üniversite öğrencisi Vivek Lanjawa, bir oturumda ağaç kabuğundan sızan doğal bir sakız fark ediyor ve bunu hızlı büyüyen, kuraklığa dayanıklı Moringa oleifera (davul çubuğu ağacı) türünün öz suyu olarak tanımlıyor. İki saatin sonunda grup Mula Nehri kıyısında fotoğraf çektiriyor ve çaylarını içtikten sonra bir sonraki hafta sonu keşfedecekleri kıyı şeridini planlayarak dağılıyor.