Senegal'in kıyı hattı boyunca sıralanan balık unu fabrikaları, yerel pazarlara ve sofralara gitmesi gereken balığı çiftlik hayvanları ile su ürünleri yemine dönüştürüyor. Bu üretim biçimi kıyı topluluklarının gıda güvenliğini ve balıkçılıkla geçinen ailelerin geçimini aşındırıyor. Outlaw Ocean Project, Temmuz 2024'ten Mart 2025'e kadar Senegal'de Omega Fishing, Touba Protéine Marine ve Saint Louis Sea Production tesislerini ziyaret ederek çevre sakinleri, işçiler ve fabrika yöneticileriyle görüştü. Üç şirket de yorum talebine yanıt vermedi. Bu saha çalışması, 64 ülkede 1400'den fazla balık unu fabrikasını inceleyen uluslararası bir soruşturmanın parçası.
Cayar'da fabrikaya karşı yürüyüş
20 Ağustos 2022'de Cayar'da en az 50 kişi, yakındaki Touba Protéine Marine fabrikasının kapatılması talebiyle balıkçı iskelesinden tesise yürüdü. Kalabalık "Cayar hastadır" ve "Suyumuz kirlenmiş" yazılı pankartlar taşıdı; Facebook'ta hızla yayılan bir videoda "Cayar'a saygı gösterme zamanı" sloganı atıldı. Göstericilerden Serigne Mbaye, protesto görüntüsünü paylaşırken "Küresel Güney'in acı gerçekliği" ifadesini kullandı.
Protestocuların şikâyetleri birden fazlaydı. Hükümet belgelerine ve uydu görüntülerine göre tesis, evlerden üçte bir milden daha kısa mesafede inşa edilmiş ve yerel imar kurallarını ihlal etmişti. 2022'ye kadar İspanyol şirketi Barna'ya ait olan fabrikanın bütün balıkları işlediği belirtiliyor; oysa dünyanın başka yerlerinde balık unu genellikle yan avdan ve balığın istenmeyen kısımlarından üretiliyor.
Ministry of Fisheries yöneticilerinden Fatou Diouf, yazılı yanıtında bütün balıktan balık unu ve balık yağı üretimini yasaklayan bir kanun bulunmadığını belirtti. Diouf, fabrika sayısının sınırlı olması sayesinde bütün balık işlenmesini önlemek için ek denetim yöntemlerinin devreye alınacağını kaydetti.
Kirlilik suçlamaları ve Abéné'de kapatma
Outlaw Ocean Project'in Senegal'deki saha raporuna göre 2018-2024 arasında en az sekiz balık unu fabrikası çevre ihlalleri, sürdürülemez avcılık uygulamaları ve yinelenen sivil huzursuzluklarla bağlantılı bulundu. Aynı dönemde tesisler en az bir düzine olayda çevreyi kirletmekle suçlandı: bazı olaylarda balık işleme atıkları yakındaki plajlara döküldü, bazılarında ise sakinlerin solunum sorunlarına yol açtığını söylediği dumanlar salındı.
Nisan 2018'de Société des Produits Halieutiques'in Abéné'de açtığı fabrika, Cayar'ın sekiz saat güneyinde faaliyete geçti. Senegalli haber kuruluşu Malagen'in aktardığına göre kısa süre sonra sakinler yoğun siyah duman, ağır koku ve pirinç tarlaları ile kuyulara akan arıtılmamış atık su bildirdi. Haftalar içinde Abéné plajı ölü balıklarla doldu; araştırmacılar bu kitlesel ölümlerin fabrikanın boşalttığı kirlilikten kaynaklandığından şüphelendi. Gençlik grupları ve çevre aktivistleri protesto düzenledi. Ministry of Environment gözetiminde yapılan toplum referandumunda katılımcıların %90'ından fazlası fabrikaya karşı çıktı. Altı komşu köyün tesisi "katil" ve "toksik" bir sanayi olarak nitelendiren ortak bildirisinin ardından hükümet, Temmuz 2018'de fabrikanın faaliyetlerini askıya aldı.
Solunum hastalıkları ve azalan balık
U.N.'s Food and Agriculture Organization (FAO), 2022'de yayımladığı çalışmada o dönem Senegal'de faaliyet gösteren beş balık unu fabrikasını artan solunum hastalıklarıyla ilişkilendirdi. Rinit ve kronik öksürük vakaları özellikle çocuklar, yaşlılar ve önceden sağlık sorunu bulunan kişiler arasında arttı.
Balık unu üretimi büyürken Senegal'in gıda güvenliğinin daha da kötüleşmesi bekleniyor. 2009-2018 arasında yerel pazarlardaki küçük pelajik balık hacmi üçte iki oranında azaldı, kişi başına balık tüketimi yarıya indi. FAO, 2020'lerin ortası ile sonuna doğru Senegal'in insan tüketimi için yılda yaklaşık 150.000 metrik ton balık açığı verebileceği uyarısında bulundu.
Cayar'ın yaklaşık bir saat güneyindeki Bargny'de yaşayan 58 yaşındaki balık işleyicisi Fatou Samba, değişimi günlük öğün sayısıyla anlatıyor: "Bugün günde üç öğün yemek bir sorun haline geldi, bu daha önce başımıza gelmemişti. Para biriktirmeyi düşünmüyoruz. Hayatta kalmayı düşünüyoruz."
Balık kalmayınca göç yolu
Balık stokları azaldıkça, kuşaklardır balıkçılıkla geçinen aileler teknelerini satıyor ya da Avrupa'ya gitmek üzere başka amaçlara uyarlıyor. Senegal'den Avrupa'nın en yakın noktası olan İspanya'nın Kanarya Adaları'na uzanan 1500 kilometreden (930 mil) uzun güzergâh, 2025'te 3000'den fazla can aldı. Eylül 2024'te 21 yaşındaki balıkçı Cheikhou Omar, İspanya'ya ulaşmaya çalıştığı balıkçı teknesinin alabora olmasının ardından Senegal sahilinde kurtarıldı; kazada 30 kişi öldü. "Biz balıkçıyız ama burada balık kalmadı, o yüzden gittik" diyen Omar, ülkesinde pek az umut görüyor.
Küresel bir endüstrinin büyümesi
Balık unu ve balık yağı üretimi Batı Afrika'da 2010'ların başında, ağırlıklı olarak Çinli ve Avrupalı firmaların bölgeye akıttığı yabancı yatırımlarla başladı; fabrikalar Avrupa ve Asya pazarlarına yönelik kuruldu. Küçük pelajik balıklar için bir tür altına hücum yaşandı. Greenpeace verilerine göre 2019'da Moritanya, Senegal ve Gambia genelinde yaklaşık 50 balık unu ve balık yağı fabrikası faaliyet gösteriyor ve yılda tahminen yarım milyon metrik ton balık tüketiyordu. 2021'e kadarki on yılda endüstri Batı Afrika kıyılarında on kat büyüdü. Senegal'de 2024 itibarıyla Saint-Louis, Cayar, Dakar, Joal ve Sandiara çevresinde en az altı tesis çalışıyordu.
Endüstrinin ölçeği küresel: deniz ürünlerinin yarısı çiftliklerde yetiştiriliyor ve bunların büyük bölümü balık unu ile balık yağıyla besleniyor. 313 milyar dolarlık su ürünleri yetiştiriciliği, küresel gıda üretiminin en hızlı büyüyen kolu. Senegal'de sektör milyonlarca dolarlık vergi geliri ve yüzlerce iş yaratırken, balıkçı topluluklarının üstlendiği maliyet giderek daha görünür hale geliyor.