Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşması için yerel düzeyde ortak bir iklim yönetişim çerçevesi kuruluyor. İklim Kanunu uyarınca hazırlanan ve 4 Ağustos'ta Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Yerel İklim Değişikliği Eylem Planları ile İl İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulları Hakkında Yönetmelik, bugüne kadar belediyelerin farklı yöntemlerle yürüttüğü yerel iklim planlarını tek sistem altında topluyor. Yönetmelikle her il, kendi iklim risklerini ve seragazı emisyonlarını tespit ederek azaltım hedeflerini ve hayata geçireceği eylemleri belirleyecek.

Düzenlemenin temel amacı, iklim değişikliğiyle mücadelenin yerel düzeyde daha planlı, ölçülebilir ve uygulanabilir hale gelmesini sağlamak. İklim politikaları yalnızca çevre birimlerinin çalışma alanından çıkarak enerji, ulaşım, sanayi, tarım, su yönetimi, şehircilik ve yatırım politikalarına entegre edilecek. Yerel düzeyde enerji dönüşümünü hızlandıran, kurumlar arası iş birliğini güçlendiren ve sonuçları düzenli takip edilen bir yapı kurulması öngörülüyor.

Sektör bazlı seragazı envanteri

İl bazında hazırlanacak seragazı envanterleri, emisyonların hangi sektör ve faaliyetlerden kaynaklandığını ortaya koyacak. Binalar, ulaşım, sanayi, atık ve diğer sektörlerin enerji tüketimleri ayrı ayrı değerlendirilecek; bu analizler sonucunda enerji verimliliği yatırımlarına ihtiyaç duyulan alanlar, yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılabileceği bölgeler ve en yüksek emisyon azaltımını sağlayacak projeler saptanacak. Belediye binalarında enerji verimliliği, çatı üstü güneş enerjisi sistemleri (GES), elektrikli belediye araçları, toplu taşıma yatırımları ve atıktan enerji üretimi gibi projelerin sağlayacağı enerji tasarrufu ile emisyon azaltımı ölçülebilir hale gelecek.

Yerel planlarla Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı kapsamındaki hedeflerinin somut yatırımlara ve uygulanabilir projelere dönüştürülmesi, böylece 2053 net sıfır emisyon hedefine katkı sağlanması amaçlanıyor.

Başkanlıktan teknik kılavuz ve dijital altyapı

Yerel yönetimlerin süreci sağlıklı yürütebilmesi için İklim Değişikliği Başkanlığı, Yerel İklim Değişikliği Eylem Planları'nın (YİDEP) hazırlanması, uygulanması ve izlenmesine ilişkin teknik kılavuzlar hazırlayacak ve bunları güncel tutacak. Seragazı envanteri, iklim risk değerlendirmesi, izleme-değerlendirme ve iklim finansmanı konularında da teknik destek sağlanacak.

Sürece ilişkin veriler, kurulacak internet tabanlı E-YİDEP sistemine belediyeler ve ilgili kurumlar tarafından girilecek; planların uygulanma durumu ve sonuçları düzenli izlenecek. Planlar ve elde edilen sonuçlar İklim Portal üzerinden kamuoyuyla paylaşılacak. Karar vericiler için emisyon senaryoları, iklim riskleri ve maliyet-etkin eylemlere yönelik karar destek araçları geliştirilecek; belediye personeline eğitim ve teknik destek verilerek kurumsal kapasite güçlendirilecek.

Projeler bütçeli ve takvimli yatırımlara dönüşecek

Yönetmelik, her iklim eyleminin tahmini bütçesini ve olası finansman kaynaklarını planlama aşamasında belirliyor. Çatı GES, enerji verimliliği, elektrikli ulaşım ve düşük karbonlu altyapı çalışmaları; maliyeti, uygulama takvimi, sağlayacağı enerji tasarrufu ve emisyon azaltımı belirlenmiş yatırım projelerine dönüştürülecek.

Düzenleme doğrudan yeni bir finansman fonu oluşturmuyor. Ancak belediyelerin ulusal destek programları, İller Bankası kaynakları, uluslararası finans kuruluşları, iklim fonları ve hibe programlarına sunabileceği teknik açıdan güçlü proje portföyleri hazırlamasına katkı sağlayacak. Gelecek dönemde ulusal ve uluslararası kaynakların YİDEP öncelikleriyle uyumlu projelere yönlendirilmesi ve belediyelerin finansmana erişiminin kolaylaştırılması hedefleniyor.

Takvim: 2026'da yapılanma, 2027'de planlar

Yönetmeliğe göre İl İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulları, 31 Aralık 2026'ya kadar valilerin başkanlığında belediyeler, kamu kurumları, üniversiteler, meslek kuruluşları ve diğer ilgili paydaşların katılımıyla oluşturulacak.

İlk YİDEP'ler 2028-2032 dönemini kapsayacak ve 31 Aralık 2027'ye kadar kurullar tarafından karara bağlanacak. Süreç üç aşamada ilerleyecek:

  • 2026: Kurumsal yapılanma tamamlanarak ekipler oluşturulacak ve veri hazırlıkları yapılacak.
  • 2027: Seragazı envanterleri ve iklim risk değerlendirmeleri hazırlanarak hedefler, eylemler, sorumlu kurumlar, bütçeler ve finansman kaynakları belirlenecek.
  • 2027 sonrası: Karara bağlanan planlar E-YİDEP sistemine aktarılacak, İklim Portal üzerinden kamuoyuyla paylaşılacak ve beş yılda bir güncellenecek.

Yıllık izleme ve değerlendirme

YİDEP'lerin uygulama sonuçları her yıl düzenli olarak izlenecek. Belediyeler, bir önceki yıl hayata geçirilen eylemleri ve elde edilen sonuçları her yıl 30 Haziran'a kadar E-YİDEP sistemine girecek; il seragazı envanterleri de yıllık olarak güncellenecek.

Enerji dönüşümündeki ilerleme; kurulan güneş enerjisi kapasitesi, yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerji miktarı, belediye binalarındaki enerji tüketiminin azalması, elektrikli veya düşük emisyonlu araç sayısı, toplu taşıma kullanım oranı, yıllık enerji tasarrufu, azaltılan seragazı emisyonu ve yatırımların gerçekleşme ile geri dönüş durumu gibi göstergeler üzerinden takip edilecek.

İzleme sonuçları İl İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulları tarafından her yıl değerlendirilecek. Gecikme veya hedeflerden sapma tespit edilirse sorumlu kurumlar gerekli önlemleri almaları için yönlendirilecek ve sonraki dönem planlarına ilişkin tavsiyeler hazırlanacak. Yıllık değerlendirme raporları 31 Ekim'e kadar sisteme girilerek kamuoyuyla paylaşılacak.