Eylül 2026'da Ruanda'nın başkenti Kigali'de düzenlenen Africa Food Systems Forum'da enerji, su ve tarım alanında çalışan küresel kurumlar bir araya geldi. Agri-Energy Coalition, gıda sistemlerini temiz enerjiyle beslemek üzere bir eylem çağrısı yayımlayarak sektörler arası kopukluğu eleştirdi. Koalisyon, "Enerji, tarım, su ve beslenme aktörleri nadiren çözümleri birlikte tasarlıyor" ifadesini kullandı.
Afrikalı işletmeler tarım ve gıda üretimini yenilenebilir enerjiyle yürütmek için milyonlarca dolarlık hibe ve teknik destek alsa da çoğu çaba erken aşamalarda kalıyor. Büyümek için gerekli yatırımcıları, pazarları ve uzmanlığı bulmakta zorlanan projeler ilerleyemiyor. Agri-Energy Coalition'a göre gıda sistemlerinde yenilenebilir enerjinin — özellikle güneş enerjisinin — daha fazla kullanılması gıda kayıplarını azaltacak, sağlıklı gıdaların yıl boyunca bulunabilirliğini ve uygun fiyatlılığını güvence altına alacak, çiftçiler ile gıda işleyicilerin verimliliğini, gelirini ve dayanıklılığını artıracak.
Mini şebekeler tarımla buluşuyor
Africa Minigrid Developers Association (AMDA) CEO'su Olamide Niyi-Afuye, Climate Home News'a verdiği röportajda üyelerinin enerji ile tarım faaliyetlerini birleştiren işletmeleri giderek daha fazla değerlendirdiğini söyledi. AMDA, kıta genelinde küçük ölçekli ve şebekeden bağımsız elektrik sistemlerinin özel sektör geliştiricilerini temsil ediyor. Niyi-Afuye, bu yaklaşımın sulama, gıda işleme ve depolama gibi kritik süreçlerde temiz güç arzını ve kullanımını artırabileceğini, her iki sektör için de yeni gelir kaynakları yaratabileceğini ifade etti.
Afrika'daki mini şebeke şirketlerinin temel olarak bağlantı sağlamaya teşvik edildiğini belirten Niyi-Afuye, gelir modelinin "bağlantı başına maliyet" üzerine kurulu olduğunu anlattı. Sübvansiyonlar bağlantı başarısına bağlanırken bağlantının üretken olup olmadığına bakılmadığını ve beş yıl sonra nakit akışlarının tahmin edilenden farklı olduğunu fark ettiklerini söyledi. Niyi-Afuye, sektörün bir hesaplaşma anında olduğunu ve şirketlerin iflas etmemesi ile uzun vadeli sürdürülebilirlik sağlanması için iş modellerini düzelttiğini vurguladı. Enerji ve tarım sektörleri arasında çapraz işbirliği gerektiğini, enerjinin sanayileşmenin temel itici gücü olduğunu ve bu konuşmaların parçası olunmadan hedefe ulaşılamayacağını sözlerine ekledi.
Ekipman erişimi ve finansman
Çiftçilerin ihtiyaç duydukları ekipmanı karşılayamaması sorusuna Niyi-Afuye, tarım sektörünü riskten korumak için kurulan şirketlerle görüşmeler yaptıklarını belirtti. Bu bağlantıdan yararlanarak potansiyel enerji ihtiyaçlarını toplu hale getirdiklerini ve toplu satın alma yoluyla ekipmanı daha uygun maliyetli hale getiren araçlar geliştirdiklerini anlattı. Çiftçilerin ve gıda üreticilerinin ekipmanı kiralayıp bir süre sonra sahibi olabileceği düzenlemelerin mümkün olduğunu; ölçek göz önünde bulundurulduğunda sermayeyi hızla geri kazanma baskısı olmadığını ifade etti.
Tarım değer zincirinin çiftçilik ve hasattan gıda işlemeye ve katma değer yaratımına kadar enerjiye ihtiyaç duyduğunu vurgulayan Niyi-Afuye, geliştiricilerin her üretken kullanım çözümünü kendilerinin sağlaması gerekmediğini; ekipman tedarikçileri, finansörler, tarım işletmeleri ve diğer hizmet sağlayıcılarla ortaklık kurabileceklerini belirtti. "Toplulukları sadece elektriklendirmeyin; o elektriği kullanan ekonomik faaliyeti mümkün kılın" dedi.
Baz yükü tartışması ve küçük çiftçiler
Afrika'nın sanayileşmesi tartışılırken yenilenebilir enerjinin yeterli baz yükü sağlayamayacağı yönündeki endişelere Niyi-Afuye, tipik bir baz yükün genellikle şebekeden ve yenilenebilir enerji dahil birden fazla kaynaktan geldiğini belirterek yanıt verdi. Büyük ölçekli işletmeler için birden fazla enerji kaynağının birleştirilebileceğini, orta ölçekli bir çiftçinin sorununun ise yenilenebilir enerji kullanan bir mini şebeke ile çözülebileceğini söyledi.
Kırsal alandaki küçük bir çiftçinin enerji kaynağıyla ilgilenmediğini, sadece işini A'dan B'ye götürecek bir şey istediğini ifade eden Niyi-Afuye, "Çiftçilerin ve gıda işleyicilerin doğrudan enerji ihtiyacının yüzde 90'ının yenilenebilir enerjiyle çözülebileceğinden eminim" dedi. Önce bu sorunu çözmeyi, ardından ölçek büyüdükçe daha büyük baz yükünden bahsetmeyi önerdi.
Enerji eksikliği ve gıda israfı
Niyi-Afuye, Nijerya'da Jos'ta ekilen domateslerin veya çileklerin Lagos'a ulaşmadan önce — büyük olasılıkla karayoluyla — uygun depolama olmadan bozulabileceğini örnek gösterdi. Enerjiye sahip olmamanın tarım sektörünün potansiyelini en üst düzeyde kullanmak için kaybedilmiş bir fırsat olduğunu ve enerji sorunu çözülmeden israfın önlünemeyeceğini belirtti.
Küçük ölçekli çiftçilere yardımcı olmak için tarımsal yenilikleri ölçeklendirmeye odaklanan bir kurum olan AGRA, kıtanın gıda sistemlerindeki mevcut yatırımlar ile dayanıklı ve kârlı bir tarım ekonomisi için gereken yatırım arasında yılda 180 milyar dolarlık bir açık tahmin ediyor.
Niyi-Afuye, enerjinin daha fazla para kazanma potansiyelini açabilmesi durumunda yatırımcıların parayı takip edeceğini ve yatırımların belirsizlik olmadığı yere gideceğini söyledi. Vizyonunun enerji oyuncuları ile tarım sektörü arasında daha fazla Elektrik Satın Alma Anlaşması (PPA) imzalanması olduğunu belirterek, süreci tarafları bir araya getirme, sorunlarını anlama, her iki taraf için çalışan bir çerçeve ve belgeler oluşturma ve ardından anlaşmaların gerçekleşmesi olarak özetledi.