Brezilya'nın Pará eyaletindeki Ituna/Itatá Yerli Toprakları, 13 Ağustos 2026'dan bu yana sistematik bir işgalin hedefinde. Brezilya Yerli İşleri Ajansı (Funai) kapılarını kırarak bölgeye giren yaklaşık 200 kişi, uyarı tabelalarını söktü ve gönüllü izolasyonda yaşayan yerli halklar için ayrılmış topraklarda kamplar kurdu. İzole ve Yakın Zamanda Temas Edilmiş Yerli Halklar Gözlemevi (OPI) koordinatör yardımcısı Helena Palmquist'in uydu görüntüleri ve saha raporlarıyla takip ettiği işgal, 24 Ağustos itibarıyla yaklaşık 500 kişiye ulaştı. Palmquist, "Pará'da, Amazon'da bu tür faaliyetleri yıllardır takip ediyorum; bir durumun bu kadar hızlı tırmandığını nadiren gördüm" dedi.
İşgalin tetikleyicisi, Pará eyaletinin 12 Ağustos 2026'da Resmi Gazete'de yayımladığı yeni yasa oldu. Altamira ve Senador José Porfírio belediyelerini kapsayan Bacajaí Çevre Koruma Alanı (APA Bacajaí), yaklaşık 142.400 hektarlık (351.880 dönüm) bir alanı kaplıyor ve Ituna/Itatá Yerli Toprakları ile yüzde 100 çakışıyor. Yasa tasarısını hazırlayan Pará eyalet milletvekili Francisco Torres de Paula Filho, ya da tanındığı adıyla Torrinho Torres, tasarıyı Haziran'da sundu ve eyalet meclisi bir ay sonra oybirliğiyle kabul etti. Sığır çiftliği sahibi olan ve mevcut eyalet seçim döngüsünde yeniden aday olan Torrinho Torres, politikayı aile tarımı için bir zafer olarak nitelendiriyor. Mongabay, bulgular hakkında yorum talep etti ancak yayın saatine kadar yanıt alamadı.
Federal savcılık (MPF) ve Kamu Savunuculuğu Ofisi (DPU), eyalet yasasının yarattığı yasal karışıklığın arazi gaspçıları tarafından sığır çiftliği ve diğer tarımsal faaliyetler için kullanıldığını belirtiyor. Kamu Savunuculuğu Ofisi resmi bir yazıda işgalin hızla büyüdüğünü aktardı: "13 Ağustos'ta erişim yollarının açılması ve bölgesel kontrol yapılarının tahrip edilmesiyle sınırlı olan durum, 16 Ağustos'ta yerleşik bir işgale dönüştü; yasaklı bir Yerli toprağında önemli bir insan yoğunluğu ve parsellerin sınırlandırılması söz konusu."
MPF, 17 Ağustos 2026'da açtığı davada Ulusal Güç ve Federal Polis'in derhal Ituna/Itatá'ya gönderilmesini talep etti. Davada, "Hızlı bir müdahalenin olmaması, çatışma veya hastalık yoluyla yok edilmekten kaçınmak için tam izolasyona bağımlı olan bu grupların haklarını ortadan kaldırır" ifadesine yer verildi. Federal savcılar ve Kamu Savunuculuğu Ofisi, izole Igarapé Ipiaçava halkına yönelik yakın bir şiddetli çatışma ve olası soykırım riski konusunda uyardı.
26 Ağustos'ta federal mahkeme, Birlik ve Funai'nin işgali kontrol altına almak için 48 saat içinde Kamu Güvenlik Gücü ekiplerini göndermesine hükmetti. Uyulmaması halinde günlük 50.000 R$ (yaklaşık 9.627 ABD doları) para cezası belirlendi. Ancak süre doldu ve ekipler bölgeye ulaşmadı. Aynı kararda mahkeme, APA'nın Ituna/Itatá için federal hükümet tarafından oluşturulan koruma düzeyini azalttığını tespit etti ve eyalet yasasını anayasaya aykırı ilan etti. Mahkeme eyalet yasasını iptal etmedi, ancak yasanın yürürlükteki federal koruma rejimini değiştirmek için kullanılamayacağına hükmetti.
MPF bölge savcısı Felício Pontes Júnior, APA'nın kâğıt üzerinde olumlu görünse de Funai kısıtlı alanından yasal olarak daha zayıf olduğunu belirtti. Bir APA'da özel arazi sahipleri ev inşa edebilir ve hayvan yetiştirebilirken, Funai kısıtlı alanları tüm dışarıdan gelenleri yasaklıyor. Pontes, APA Bacajaí'nin oluşturulmasını, Ituna/Itatá'ya girişi ve işgali meşrulaştırmak isteyen kişilerin yararlanabileceği yasal karışıklık yaratmak için tasarlanmış "hesaplı bir strateji" olarak nitelendirdi. Bu modelin seçim dönemlerinde tekrarlandığını söyleyen Pontes, "Her zaman bir grup çıkıp kampanyasında Xingu, Madeira ya da Amazon'daki yerli alanlarının artık yerli alanı olmayacağını iddia ediyor. Bu imkânsız çünkü federal Anayasa'nın değiştirilmesi gerekir. Bu bir yalan, ama aynı yalan seçim kampanyalarının temeli olarak kullanılıyor" dedi.
Senador José Porfírio belediye başkanı Leonaldo Albuquerque, 21 Ağustos'ta Instagram'da yayımladığı videoda kalabalığın mangal ve havai fişeklerle kutlama yaptığını gösterdi. Albuquerque, "Ituna-Itatá geçmişte kaldı. Artık burası Vaat Edilmiş Topraklar" yazdı. Videoda yerel politikacılar ve yeni gelenler, federal olarak korunan Ituna/Itatá'nın kenarında sığır çiftlikleri ve diğer tarımsal faaliyetler kurma planlarından bahsediyor.
Yerli Halklar Bakanlığı (MPI) sözcüsü, "APA'nın kurulması ve yerli olmayan işgalleri düzenleme mekanizmalarının öngörülmesi, düzensiz işgallerin tanınmasına yönelik beklentiler yaratabileceği, yeni işgalleri teşvik edebileceği ve çatışmaları ve bölgesel baskıları artırabileceği için endişe yaratıyor" dedi.
Ituna/Itatá, 2011'den bu yana yetkisiz kişilerin girişini yasaklayan geçici arazi kullanım kısıtlama emirleriyle korunuyordu. Funai, ihtiyati tedbiri 2025'te yeniledi. Buna rağmen bölge on yılı aşkın süredir sistematik yasadışı işgallere maruz kaldı ve yaklaşık 20.000 hektar (49.420 dönüm) birincil orman kaybetti. Ituna/Itatá, 2019'da Brezilya'nın en fazla ormansızlaşan Yerli Toprağı oldu; son yıllardaki federal operasyonlar durumu iyileştirdi. Önceki soruşturmalar, bölgede yasadışı yetiştirilen sığırların sahte izinlerle aklanarak JBS, Marfrig ve Frigol gibi büyük mezbahalara satıldığını ortaya koydu. Uzmanlar, eyalet tarafından yönetilen çevre koruma alanlarının gevşekliğini daha önce de eleştirmişti; komşu Triunfo do Xingu, son yıllarda Brezilya Yasal Amazonu içindeki en yüksek ormansızlaşma oranlarından bazılarına sahip.