Brezilya'nın Bolivya sınırına yakın, Singapur büyüklüğündeki Sararé yerli toprağı, havadan bakıldığında bile ürkütücü bir manzara sunuyor. Bir zamanlar yemyeşil olan savan ve ormanlık alan, dev kahverengi yarıklar ve cıva ile kirlenmiş durgun bronz su birikintileriyle dolu. The Guardian'ın hükümet güçleriyle birlikte bölgeye giren tek yabancı medya kuruluşu olarak tanıklık ettiği bu yıkım, "tam bir yıkım" sözleriyle özetleniyor.
Yaklaşık beş yıl önce başlayan altın hücumu, Ocak 2024 ile Ağustos 2025 arasında bölgedeki ormanların %4'ünü yok etti. Toplamda 44,8 kilometrekare (17,3 mil kare) alan çoraklaştı; bu, Manhattan'ın neredeyse yarısına denk geliyor. Bölgede yaşayan yaklaşık 200 Nambiquara yerlisi için bu, tarih boyunca maruz kaldıkları dış saldırıların en yıkıcı halkalarından biri.
Lula'nın operasyonu ve altının küresel çekimi
Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva, Ocak 2023'te göreve döndükten sonra yerli topraklarındaki yasadışı madenciliği bitirme sözü verdi. "Tahliye çarı" olarak anılan Nilton Tubino, ilk büyük operasyonu daha bilinen Yanomami topraklarında başlattı. Bu baskı, bazı madencileri güneye, Sararé'ye itti. Aynı dönemde Donald Trump'ın öngörülemez dış politikası ve küresel istikrarsızlık altın fiyatlarını rekor seviyelere taşıdı. Tubino, "Altının fiyatı, bu çılgın küresel bağlam, Trump, bunlar… Amazon'un her yerinde doğrudan etki yaratıyor" diyerek yatırımcıların güvenli liman arayışının ormanların yok oluşuyla bağlantısını vurguladı.
Mart ayı sonlarında düzenlenen kara ve hava operasyonu, Sararé'nin en büyük madenlerinden Garimpo Quatro ve Vila Cururu kampını yerle bir etti. Tubino, kararmış kalıntılar arasında yürürken madencilerin ormanlara kaçtığını anlattı. Operasyonda Hyundai ekskavatörler ateşe verildi, yamaçlara oyulmuş tüneller ve patlayıcılar imha edildi. Buna rağmen bölgede hâlâ gece çalışan madenciler olduğu, bir yamaçtaki 100 metrelik zifiri karanlık tünelde bulunan aletler ve yakınlardaki 300 kilogram amonyum nitrat patlayıcıyla ortaya çıktı.
Cıva, şiddet ve organize suç
Madenciler dev savak kutularında cıva kullanıyor; bu metal nehirleri zehirleyip yaban hayatını kaçırıyor. Nambiquara lideri Jackson Katitãurlu, "Her şeyi sildiler. Doğayı yok ettiler" dedi. Sürekli müzik ve patlama gürültüsü yüzünden hayvanların bölgeden uzaklaştığını, nehirlerin kirlendiğini anlattı.
Şiddet de tırmanıyor. 2024'te çevre özel kuvvetlerinin düzenlediği baskında beş ağır silahlı kişi çatışmada öldü; birkaç gün önce dört kişi maden çatışmasında öldürülmüştü. Rio de Janeiro merkezli Comando Vermelho (Red Command) gibi organize suç gruplarının bölgeye sızdığından şüpheleniliyor. Sararé'nin en üst düzey yerli lideri Saulo Katitãurlu, madencilerin otomatik tüfekler, 12 kalibre av tüfekleri ve tabancalarla dolaştığını duyduğunu, kendisine "konuşmayı kes, yoksa köyüne gelir hepinizi öldürürüm" tehdidi yapıldığını aktardı. Birkaç gün önce köy yakınlarında göğsünde derin bir kesik olan ve muşambaya sarılı bir ceset bulundu, ancak polis gelene kadar ceset kayboldu.
Tarihin tekrarı ve belirsiz gelecek
Nambiquara halkı için dış saldırılar yeni değil. Antropolog David Price'ın 1989 tarihli kitabına göre, 1730'larda bölgede altın bulunmasıyla başlayan sömürü, önce yerli sonra Afrikalı kölelerin ağır çalışmasına dayanıyordu. 1900'lerin başında kaşif Cândido Rondon'un gelişi salgın hastalıklar getirdi; 1920'lerde grip, 1946'da kızamık büyük kıyımlara yol açtı. 1970'lerin sonunda askeri diktatörlüğün World Bank desteğiyle topraklarından geçirdiği büyük otoyol, nüfusu 20. yüzyıl başında belki 10.000'den 600'e düşürdü.
Bugünkü krizin iki yeni unsuru var: Endüstriyel ölçekte yıkıma yol açan ağır hidrolik ekskavatörler ve Comando Vermelho gibi ağır silahlı grupların varlığı. Tubino, Comando Vermelho'nun madenleri kontrol ettiğine dair henüz kesin kanıt görmediğini söylese de artan şiddet yadsınamaz.
Operasyon şimdilik madencileri büyük ölçüde çıkarmayı başardı. Ancak Jackson Katitãurlu, birlikler çekildiğinde "%100 geri dönecekler" diyor. Daha da korkutucu olan, Lula'nın bu yılki seçimi aşırı sağcı Jair Bolsonaro'nun senatör oğlu Flávio'ya kaybetme ihtimali. Jackson, "Eğer bu olursa, bittik" diyerek Bolsonaro döneminde on binlerce madencinin korunan alanlara akın ettiğini hatırlattı. Tubino ise Lula'nın yeniden seçilmesinin, Amazon'daki yasadışı madencilik ve ormansızlaşmaya karşı kurumlar arası operasyonların sürmesi için hayati olduğunu, ayrıca Trump'ın Venezuela Devlet Başkanı Nicolás Maduro'yu kaçırmak için yasadışı madenciliği bahane ettiğini belirterek Brezilya'nın egemenliğinin de tehlikede olduğunu savundu.
Tubino, 65 yaşında ve yılın ilerleyen döneminde yeni bir büyük operasyon planlıyor. "Tatil mi? Tatil diye bir şey yok" diyerek cephedeki savaşın bitecek gibi görünmediğini gösterdi.
