Şili'nin Atacama Çölü, yüzyılda yalnızca birkaç kez yağış alan, bazı bölgelerinde ise hiç yağmur kaydedilmeyen dünyanın en kurak noktalarından biri. Kırsal yerleşimlerde su, tankerlerle taşınıyor ya da derin kuyulardan çıkarılıyor; ancak ulaşılması zor bölgelerde bu çözümler yetersiz kalıyor. Bu tablo, bölge sakinlerini ve araştırmacıları çevreden su elde etmenin yenilikçi yollarını aramaya itiyor. Bunlardan biri, kuzey Şili'yi sık sık kaplayan sis bulutlarından su damlacıklarını “hasat etmek”.
Sis nasıl suya dönüşüyor?
Pasifik Okyanusu'ndan gelen soğuk hava akımları, kıyı dağlarına çarparak alçak bulut örtüsüne dönüşüyor ve zemin seviyesinde yoğunlaşıyor. Catholic University’s Atacama Desert Center direktörü Camilo del Río, Mongabay’a yaptığı açıklamada, “Bulutların su damlacıklarından oluştuğunu anlamalıyız. Rüzgârla taşınan bir bulut yeryüzüne temas ettiğinde, yüzeye değen şey binlerce litre sudur” diyor. Yerel gruplar, dikey direklere gerilmiş büyük ağ yapıları (standart sis toplayıcı – SFC) kullanarak rüzgârın taşıdığı damlacıkları yakalıyor ve bir haznede biriktiriyor.
Tarihsel kökler ve Şili’nin öncülüğü
Sis toplama fikri yeni değil. Kanarya Adaları'nda ardıç ve çam ağaçlarından damlayan su toplanırken, Umman'da ağaç dallarında oluşan damlacıklar sarnıçlara yönlendiriliyordu. Modern anlamda ilk sistematik çalışmalar 1900'lerin başında Güney Afrika'da başladı; 1969'da plastik perdelerle su damlacıklarını “yakalayan” bir yöntem geliştirildi. Ancak asıl ilerleme kuzey Şili'de kaydedildi. Atacama Fog Catchers Group başkanı Orlando Rojas Figueroa, “Sis yakalayıcılar bir Şili icadıdır” diyor.
1950'lerde Antofagasta bölgesinde su damlacıklarını tutan ağlar geliştirildi. 1987'de Chungungo balıkçı topluluğu, yaklaşık 300 kişiye günde ortalama 33 litre temiz su sağlayan 100 sis toplayıcıdan oluşan büyük bir projeyi hayata geçirdi. İki direk arasına gerilen, en büyüğü 12 metreye 4 metre boyutlarındaki ağlar, rüzgârın taşıdığı damlacıkları topluyordu.
Topluluk çabasıyla büyüyen başarı
Rojas, 1990'larda bir araştırmacının davetiyle projeye katıldığında çevre sakinlerinin kendilerine “çılgın bulut insanları” dediğini anımsıyor. Zamanla toplayıcıları çölün farklı noktalarına, özellikle tepe üstlerine yerleştirerek verimi artırdılar. 2004 yılına gelindiğinde günlük hasat 1.000 litreye ulaştı; daha sonra 1.400 litreye, hatta 12.000 litreye kadar çıktı. Toplanan su, patates, marul, limon, şeftali, nar ve incir gibi ürünlerin yetiştirilmesinde kullanılıyor. Grup ayrıca cam şişelerde su satışı da yapıyor.
Camilo del Río, başarının büyük ölçüde yatırıma ve iyi örgütlenmiş, fayda gören topluluklara bağlı olduğunu vurguluyor: “Başarılı örnekler tam da bu tür koşullarda ortaya çıkıyor.”
Bilimsel araştırmalar ve kentsel potansiyel
2023'te başlayan bir çalışma, Alto Hospicio bölgesinde sis suyu toplama potansiyelini inceledi. Araştırmacılar, standart sis toplayıcılar ve meteorolojik verileri kullanarak en uygun konumları belirledi. Sonuçlara göre, kentsel alanların dışında, Alto Hospicio sınırına 1 kilometreden daha yakın, deniz seviyesinden 700 ila 1.100 metre yükseklikteki noktalar en yüksek potansiyeli taşıyor. Bu bölgelerde metrekare başına günde 0,2 ila 4,9 litre su toplanabileceği hesaplandı. Eğer topluluk 1.000 metrekarelik sis toplayıcı ağ kursa, günde 200 ila 4.900 litre su elde edilebilir.
Çalışmanın başyazarı, Atacama Desert Center araştırmacısı ve Mayor University'de yardımcı doçent olan Virginia Carter, “Sorun bizde, çözüm de bizde” diyor. Carter, National Geographic Society desteğiyle yürüttüğü bir projede, Atacama Fog Catchers Group'a bir sis izleme istasyonu ve bilimsel analiz sağladı. Ayrıca, suyunu tankerlerle başka bölgelerden temin eden yaklaşık 250 nüfuslu Paposo kasabasına da bir izleme istasyonu kurdu. Carter, bölgenin sis suyu haritasını çıkararak sonuçları iyileştirmeyi ve sis toplamanın su politikalarındaki rolünü güçlendirmeyi hedefliyor.
Farkındalıktan yönetim planlarına
Alto Hospicio turizm ve miras ofisi, 2022'de bölgenin doğal ve kültürel tarihini araştırırken, havadaki nemi emen Tillandsia bitkilerinin sis toplama ekipmanı için uygun yerleri işaret ettiğini fark etti. Atacama Desert Center'ın desteği ve Ministry of the Environment fonuyla, sisli bir günde her biri 7 ila 10 litre su toplayabilen dört sis hasatçısı kuruldu. Şimdilik asıl amaç, tamamlayıcı bir su kaynağı yaratmaktan çok farkındalık oluşturmak. Ofis, bölge sakinleri ve okul grupları için turlar düzenliyor; gelecekte bir çevre ve kültür eğitim merkezi kurmayı planlıyor.
Ancak yerel yönetimlerin tam desteği henüz ufukta görünmüyor. Turizm ve miras ofisi yetkilisi antropolog Nicolás Prado, “Hâlâ bir güven eksikliği var. Hâlâ siyasi irade eksik” diyor. Prado, sis toplayıcıların aslında herkesin evde basit malzemelerle yapabileceği bir sistem olduğunu, yaygınlaşmanın tabandan geleceğini belirtiyor.
Araştırmacılar, sis hasadının su yönetimine entegre edilmesi için öncelikle pilot projelerin desteklenmesi, depolama ve dağıtım zorluklarının anlaşılması ve maliyet analizlerinin yapılması gerektiğini vurguluyor. Carter, “Hedefim, bu teknolojinin izole pilot projelerin ötesine geçmesini sağlamak ve bu su kaynağını Şili'nin kamu gündemine taşımak” diyor.
