Avustralya'nın Queensland eyaletinin kuzeydoğu kıyısındaki Wet Tropics, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan ve eski süperkıta Gondwana'yı kaplayan antik ormanların kalıntılarını barındıran bir bölge. 20. yüzyılda tarım için büyük ölçüde temizlenen ormanların yerine yeniden yağmur ormanı oluşturmak amacıyla 1980'lerden bu yana restorasyon çalışmaları yürütülüyor. Bugün gönüllüler, topluluk grupları ve Yerli korucular, temizlenmiş meraları yeniden yağmur ormanına çevirmek için 300.000'den fazla yerli bitki yetiştiriyor.

James Cook University ve University of Queensland araştırmacılarının, bölgede restorasyon yürüten 25 kuruluşla yaptığı anket, izleme pratiklerinde ciddi bir açığa işaret ediyor. Restoration Ecology dergisinin 34(7) sayısında yayımlanan çalışmaya katılan kuruluşlar arasında topluluk grupları, koruma arazi vakıfları, Yerli korucu grupları, doğa piyasası yatırımcıları ve ticari arazi yöneticileri bulunuyor.

Hedeflerle ölçütler arasındaki uçurum

Kuruluşlar en çok önemsedikleri hedefleri sıralarken yaşam alanı bağlantısını birinci sıraya koymuş; ardından biyoçeşitlilik, tehdit altındaki türlerin yaşam alanı ve orman dayanıklılığını saymış. Ancak başarıyı ölçmek için bambaşka göstergelere başvurmuşlar: Katılımcıların %92'si ağaç örtüsünün kapanmasını, %80'i ağaçların hayatta kalmasını, %76'sı yabani ot temizliğinin sona ermesini ölçüt olarak kullanıyor. Bu göstergelerin tümü dikimden sonraki ilk birkaç yıl içinde ortaya çıkıyor.

Çalışmanın yazarları, orman yapısının hızla düzelirken bitki ve hayvan topluluklarının geri dönüşünün çok daha yavaş olduğuna dikkat çekiyor. Hızlı büyüyen öncü ağaçlardan olgun yağmur ormanı türlerine geçiş onlarca yıl sürüyor. Buna karşın katılımcıların yaklaşık %42'si, ağaç örtüsü kapandığında veya yabani ot çekme ihtiyacı kalmadığında izlemeyi durduruyor; bu genellikle 3 ila 5 yıl içinde gerçekleşiyor. Kuruluşlardan biri, fon sağlayıcısının raporlama yükümlülüğü sona erdiğinde izlemeyi bırakmış. Katılımcıların yarısından biraz fazlası ise süresiz olarak izlemeye devam etmeyi planladığını belirtmiş.

İzleme yöntemlerindeki farklılıklar

Katılımcıların %96'sı bir tür izleme yapıyor; ancak yaklaşık yarısı fotoğraf veya araştırma verisi gibi kayıt tutuyor. Geri kalanların çoğu alanı görsel olarak kontrol edip hiçbir şey yazmıyor. Vejetasyon ve yaban hayatı araştırmaları gibi daha kapsamlı izleme, ağırlıklı olarak doğa piyasası yatırımcıları ve arazi koruma vakıflarından geliyor. Anketteki en yaygın kuruluş türü olan topluluk grupları ise çoğunlukla fotoğraf veya görsel kontrole güveniyor. Bu gruplar küçük bütçeler ve az personelle fidanlık işletiyor, tohum topluyor, ağaç dikiyor ve yabani ot kontrolü yapıyor.

Katılımcıların %80'i, daha fazla finansman olsaydı izlemenin orta ila çok yüksek öncelikli olacağını ifade etti. Çalışmanın kıdemli yazarı, James Cook University ekoloğu Susan Laurance, kuruluşların daha anlamlı sonuçlar ölçmek için neye ihtiyaç duyduğunu soran soruya kısa yanıt verdi: "Finansman ve kapasite gelişimi."

"Hedeflerin karşılanmaması riski var"

Laurance e-posta ile verdiği yanıtta "Risk, hedeflerin karşılanmaması" dedi ve şöyle ekledi: "Artan orman geri dönüşü eğilimi devam etmiyor ve orman duruyor, dolayısıyla biyoçeşitlilik geri dönmüyor." Laurance ayrıca "Akademik topluluk ile restorasyon topluluğu arasında ve hükümetlerin Nature Positive ve Net Zero beklentileri ile bu hedeflere ulaşmanın gerçekliği arasında bir kopukluk var" diye konuştu.

Araştırmayı inceleyen ancak çalışmaya dahil olmayan University of the Sunshine Coast Forest Research Institute'den Profesör Robin Chazdon da e-posta ile yaptığı açıklamada "Restorasyon müdahalelerinin yaşam alanı bağlantısını artırdığı veya tehdit altındaki türler için yaşam alanı sağladığı iddiaları nadiren verilerle destekleniyor" dedi ve bunun küresel bir sorun olduğunu vurguladı. Chazdon, izleme programlarının çoğunlukla fon sağlayıcılara rapor vermek ve proje kilometre taşlarını belgelemek için tasarlandığını, ormanın nasıl geri döndüğünü izlemek için değil, belirtti.

Chazdon, "Erken aşamaları yansıtıyorlar ve çoğu restorasyon sonucu ilk 3-5 yıl içinde gerçekleşmiyor, dolayısıyla yanlış değerlendirmeler sağlıyorlar" dedi ve ekledi: "Sonra bu genellikle sonuç olarak kabul ediliyor ve izleme sona eriyor; çünkü projenin kısa vadeli finansmanı bitiyor." Yine de restorasyonun çalışmadığı anlamına gelmediğini belirten Chazdon, ortaya çıkan sonuçların "zaman içinde sistematik (veya düzgün) biçimde ölçülmediğini ve kanıt sağlamadığını" söyledi.

Chazdon ayrıca projelerin nadiren kontrol alanları izlediğine dikkat çekti. Benzer tahrip geçmişine sahip ancak restorasyon görmeyen kontrol alanları ve ormanın nihai hedefini gösteren referans alanları izlenmediğinde, restorasyon sonuçlarının belirli müdahalelere atfedilmesi çoğu zaman imkansızlaşıyor. Chazdon, projelerin saha çalışması, veri yönetimi, bilgisayar ve depolama gibi temel ihtiyaçlar dahil izleme maliyetlerini işletme bütçelerine dahil etmesi gerektiğini ve bunun çoğu zaman yapılmadığını belirtti. Verilerin gösterdiklerine göre projelerin yön değiştirme becerisine de ihtiyaç duyduğunu ekledi.

Karbon ve biyoçeşitlilik piyasaları için kanıt eksikliği

Karbon kredileri ve daha yeni biyoçeşitlilik kredileri piyasaları, restorasyon yapılan bir alanın gerçekten iyileştiğinin kanıtına dayanıyor. Çalışmanın yazarları, ağaç örtüsü kapanması ve erken dönemde ağaçların hayatta kalmasına odaklanan izlemenin bu kanıtı sağlamasının olası olmadığını savunuyor.

Kayıt tutan kuruluşların yaklaşık %31'i sosyal veya ekonomik etkileri izliyor. Yazarlar, bu oranın başka yerlerdeki benzer çalışmalardan yine de daha yüksek olduğunu ve bölgedeki restorasyonun büyük ölçüde gönüllülere ve topluluk gruplarına bağlı olduğu için önemli olduğunu belirtiyor.

Bölgenin ekolojik önemi

Wet Tropics, Queensland'in kuzeydoğu kıyısı boyunca yaklaşık 450 kilometre (280 mil) uzanıyor. Wet Tropics Management Authority'ye göre bölgede yaklaşık 2.800 bitki türü bulunuyor ve bunların yaklaşık 700'ü dünyada başka hiçbir yerde yetişmiyor. Avustralya'nın kuş türlerinin yaklaşık %40'ı bu bölgede yaşıyor. Nadir hayvanlar arasında güneyli kazuvar (Casuarius casuarius), kuzey bettong (Bettongia tropica) ve benekli kuyruklu keseli kedi (Dasyurus maculatus) bulunuyor.

Çalışma, Letters, S., Dean, A. ve Laurance, S. G. W. (2026) imzasıyla Restoration Ecology'nin 34(7) sayısında yayımlandı (DOI: 10.1111/rec.70434).