Endonezya, Malezya ve Filipinler'e yayılan Bajau halkı, nesillerdir teknelerde yaşayıp serbest dalışla denizden geçim sağlıyor. Balıkçı Nadir, Bajau halkının GPS olmadan yıldızları, rüzgarı, havayı ve akıntıları okuyarak yön bulabildiğini, çocukları doğduktan bir hafta sonra denize getirdiklerini anlatıyor. Sumbawa adasındaki Poto Tano köyünde bu geleneğin önemi, Batı Nusa Tenggara eyalet hükümetinin 2020'de kompresör destekli dalışı yasaklayan düzenlemesiyle yeniden arttı. Yüzeydeki bir kompresörden uzun hortumla hava pompalanan bu yöntem, dalgıçların su altında daha uzun ve derin kalmasına olanak tanıyor; ancak doğaçlama kurulan sistemler dekompresyon hastalığı, hava embolisi, felç, kronik sakatlık ve boğulma riskini beraberinde getiriyor.

Ailelerini geçindirme baskısıyla son yıllarda kompresörlü dalışa yönelen birçok Bajau balıkçısı, sağlık üzerindeki uzun vadeli etkileri fark ederek geleneksel yöntemlere dönmeyi seçti. Balıkçı Well, "Kompresörlü dalışla su altında çok daha uzun kalabiliyorsunuz. Daha fazla ahtapot yakalarsanız daha fazla para kazanıyorsunuz. Bir cazibe var. Biz insanız, değil mi?" diyor. Well, üç ayrı olayda birer ay felç kaldıktan sonra kompresörü bırakma kararı almış. Grup lideri Mahari ise 30 kez felç geçirdiğini, her seferinde basınç odasında iyileşip kompresöre geri döndüğünü anlatıyor. Wandra da birçok arkadaşının hastalandığını, felç olduğunu ya da öldüğünü söylüyor.

Poto Tano'da ahtapot balıkçıları görüş ve akıntı koşullarına göre iki yöntemden birini seçiyor. Düşük görüş veya güçlü akıntıda kancalı bir kabuk aletini teknenin arkasında sürüklüyorlar; daha iyi koşullarda ise suya girip pocong adı verilen av aracını kullanıyorlar. Tahta ve keçeden yapılan, sahte ahtapot biçimindeki pocong, 15–20 metre (50–65 fit) derinlikte resifin yanında sallanarak ahtapotu cezbediyor. Ahtapotun yemi fark etmemesi gerektiğinden bu tekniği toplulukta yalnızca 10 kişi uygulayabiliyor. Balıkçılardan biri, "Hemen sahte olduğunu anlayıp uzaklaşıyorlar. Topluluğumuzda yalnızca 10 kişi pocong kullanabiliyor. Güç ve beceri gerekiyor" diyor.

Lombok ve Sumbawa'da deniz yönetimi, ekoturizm ve topluluk geliştirme üzerine çalışan Jari Foundation, balıkçıların kompresör dalışından serbest dalışa geçişini kolaylaştırmak için yerel yönetim ve Bajau balıkçılarıyla birlikte PELITA'yı [Persaudaraan Nelayan Gurita (Octopus Fishermen Brotherhood)] kurdu. Programı eşi Boen'le birlikte yürüten Hani Nusantari, yaklaşık 40 ahtapot balıkçısından oluşan grubun çoğunun daha önce kompresörlü dalışa bağımlı olduğunu belirtiyor. Hani, "Bu uygulamanın sağlıkları üzerindeki uzun vadeli etkilerini fark ederek geleneksel serbest dalış yöntemlerine dönmeyi seçtiler ve aynı zamanda deniz koruma girişimleri ve ekoturizmde aktif olarak yer aldılar" diyor. PELITA adı, balıkçı ailelerin evlerini aydınlatan geleneksel gaz lambasından geliyor; Hani'ye göre kıyı toplulukları için yol gösterici bir ışığı temsil ediyor.

Hani, yönetimin yalnızca erkek balıkçılarla sınırlı kalmaması için 2022'de Women for Marine Conservation (WMC) girişimini başlattı. WMC üyeleri bugün balıkçılık verisi toplama, turizm faaliyetleri, çevre eğitimi ve topluluk organizasyonunda görev alıyor.

Endonezya'nın balıkçılık yasaları kompresörleri açıkça anmasa da yıkıcı ve güvenli olmayan av araçlarını yasaklayan düzenlemeler dolaylı olarak bu yöntemi kapsıyor. Buna rağmen uygulama tam sağlanamıyor. Boen, gözetimin olmadığı gece saatlerinde yalnızca kendi bölgelerinde 50–60 kompresör dalgıcı saydıklarını aktarıyor: "Sorun, bazı kişilerin gece gözetim olmadığında kompresörlü dalışa devam etmesi. Bir gece balıkçı grubumuzla çıktık ve yalnızca bu bölgede 50–60 kompresör dalgıcı bulduk."

Aralık 2025'te Jari Foundation, Poto Tano köy yönetimini kendi deniz kaynaklarını yönetmekle yetkilendiren bir madde önerdi. Madde yakın zamanda onaylandı; Jari Foundation ve PELITA köy düzeyinde yeni mekanizmalar ve yerel düzenlemeler geliştirmeye başladı. Boen, "İdealimiz, toplulukların ve geleneksel ekolojik bilginin yönettiği topluluk temelli balıkçılık" diyor. Mahari ise "Ekolojik yönetim öneriyoruz; av ve boyut sınırları. Herkes için her şey yeterli. Sorun, ihtiyaçlarından fazlasını alan açgözlü insanlar olduğunda" ifadesini kullanıyor. İkili, Kanada ve Avustralya'da uygulanan hak temelli balıkçılık yönetim modelini örnek gösteriyor.

Balıkçılar koruma fikrini reddetmiyor; Hani'ye göre tartışma sınırsız av yerine sürdürülebilir kullanım ve yerel yönetim üzerine yürüyor. Wandra, balıkçılık alanlarının yenilenmesi için bir seferde iki ila üç bölgeyi birkaç ay kapattıklarını söylüyor. Well ise çok küçük ahtapotları denize geri bıraktıklarını belirtiyor. Bajau balıkçılarının araçları, tekneleri ve av miktarları endüstriyel filolarla karşılaştırıldığında da sınırlı kalıyor.

Hani, Poto Tano'nun çoğunluğunun geleneksel kültürünü bilmediğini ve Bajau hikâye anlatma kültürüne uygun bir aktarım yolu aradıklarını söylüyor; köyde bir Bajau müzesi kurma planları da var. Pocong kullanabilen az sayıda balıkçıdan Kadir, genç neslin kompresörün etkilerini gördüğü için bu yöntemi sürdürmek istemediğini belirtiyor. Kadir'in oğlu dahil bazı gençler koruma, deniz ekoturizmi ve ekolojik izleme çalışmalarına katılıyor. Mahari, Bajau halkının her zaman denize bağımlı kalacağını, ancak artık resifi korumak için daha fazla veri toplamaya ilgi duyduklarını söylüyor; yeğeninin deniz bilimi okuduğunu da ekliyor.