Brezilya'nın COP30 başkanlığı, merakla beklenen orman yol haritasını Brasilia'da düzenlediği basın toplantısında tanıttı. COP30 Başkanı André Corrêa do Lago, 2030'a kadar ormansızlaşmayı sona erdirme hedefinin mevcut ulusal ve uluslararası araçlarla hâlâ ulaşılabilir olduğunu, ancak bunun için daha fazla finansman gerektiğini ve herkesin "daha hızlı ve daha ileri" gitmesi gerektiğini söyledi.
Do Lago, bazı ülkelerin küresel bir plana karşı çıktığını, belgenin ise hükümetleri, iş dünyasını ve sivil toplumu ormanları koruma taahhütlerine odaklamak amacıyla hazırlandığını anlattı. Yol haritasının yeni süreçler ya da araçlar önermediğini vurgulayan do Lago, "Bunların hepsi zaten var olan süreçler ve araçlar. En iyi sonuçlardan biri de şu: Herkes bugün harekete geçebilir" dedi.
Yol haritası resmi bir Birleşmiş Milletler (UN) belgesi değil. Do Lago, metnin üç yıl önce Dubai'deki COP28'de kabul edilen ve orman kaybını 2030'a kadar durdurup tersine çevirmeyi öngören hedeflerin uygulanmasına rehberlik ettiğini yineledi. Gönüllü ormansızlaşma yol haritası, fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin ikinci bir belgeyle birlikte, ülkelerin geçen yıl Belém'de yapılan COP30'un resmi Mutirão sonuç belgesine eklemeyi kabul etmemesi üzerine Brezilya tarafından taahhüt edilmişti.
Küresel ormansızlaşma geçen yıl %15 azalarak son yılların en büyük düşüşünü kaydetti. Bu düşüş büyük ölçüde Brezilya'nın sığır yetiştiriciliğinin yasa dışı yayılmasına karşı denetimleri sertleştirmesinden kaynaklandı. Buna karşın ülkeler, COP28 hedefine ulaşmak için gereken azalmanın hâlâ çok gerisinde bulunuyor.
Belge, hükümetlerden, sivil toplumdan, özel sektörden ve diğer kesimlerden gelen 180'den fazla katkıdan yararlanılarak hazırlandı. Yol haritası, ülkelerin orman koruma, sürdürülebilir yönetim ve restorasyon çabalarını hızlandırmasına, aynı zamanda ormansızlaşma ve orman bozulmasıyla mücadele etmesine odaklanıyor. Ulusal düzeyde belge, her hükümetten önce kendi topraklarındaki ormansızlaşmanın nedenlerini belirlemesini istiyor. Ardından iklim ve biyoçeşitlilik planları gibi mevcut politikaların bu nedenleri ele alacak biçimde uyarlanmasını, eldeki kaynaklara göre hedefler konmasını ve bu hedeflere ulaşmak için önlemler uygulanmasını öngörüyor.
Uluslararası düzeyde yol haritası, ticaretle ilgili teşviklerin ormanlara zarar veren faaliyetlerden uzaklaştırılması için ülkelerin iş birliği yapmasını istiyor. Belge, Birleşmiş Milletler Sınıraşan Örgütlü Suçlara Karşı Sözleşme (UN Convention against Transnational Organised Crime) kapsamında sınır ötesi çevre suçlarının kovuşturulmasının güçlendirilmesini, orman izleme platformlarında ortak çalışmayı ve ilerlemenin izlenmesi için ortak göstergeler geliştirilmesini de öngörüyor.
Yol haritası, 2028'de yapılacak Birleşmiş Milletler Küresel Durum Değerlendirmesini (Global Stocktake) kilit bir dönüm noktası olarak tanımlıyor. Belgeye göre bu değerlendirme, ülkelere on yılın sonundan önce orman politikalarını gözden geçirme konusunda son fırsatı sunacak. Do Lago, bazı ülkelerin yol haritasının bu değerlendirmeye katkı sunmasını isteyebileceğini, belgenin ise Antalya'daki COP31'de başlayıp COP33'e kadar sürecek tartışmanın "ilk katkısı" olduğunu söyledi.
2030 hedefine ulaşmak için finansmanın büyük ölçüde artırılması gerekiyor. Birleşmiş Milletler'in tahminine göre 2023'te orman korumaya 84,5 milyar dolar aktarıldı ve bu tutarın 2030'a kadar yılda 300 milyar doların üzerine çıkması gerekiyor. Ormanlara giden finansmanın yaklaşık %90'ı uluslararası yardım ya da özel sektör yatırımı değil, gelişmekte olan ülkelerin ulusal hükümet bütçelerinden geliyor.
Yol haritası, ülkelerin ormanlarını korumak için zaten kaynak ayırdığından hareketle iki ana yol öneriyor. Buna göre ülkeler yerli desteklerini doğaya zarar veren faaliyetlerden uzaklaştırabilir ve ormanları ayakta tutmaya yönelik ödemeler ya da orman dostu sübvansiyonlar gibi "doğrulanmış orman sonuçlarına" talebi artırabilir. Uluslararası finansmanda ise belge, teknik adıyla REDD+ olarak bilinen karbon yutaklarının finanse edilmesi ve yeni kurulan Paris Anlaşması karbon piyasası aracılığıyla orman korumaya yeni kamu ve özel kaynak aktarmayı amaçlayan girişimleri sıralıyor. Belge ayrıca geçen yıl Belém'de başlatılan ve Brezilya'nın öncülük ettiği Tropical Forest Forever Facility (TFFF) gibi doğa çözümlerine daha fazla özel sermaye yönlendirme çabalarını öne çıkarıyor.
Brezilya'nın eski çevre bakanı, yeniden seçilen Devlet Başkanı Lula da Silva'nın yakın müttefiki ve yol haritasının başlıca savunucularından Marina Silva, belgenin tanıtımını memnuniyetle karşıladı. Silva, yol haritasını küresel hedefe doğru "yeni bir yol değil, yeni bir yürüyüş biçimi" olarak nitelendirdi.
COP30'un icra kurulu başkanı ve deneyimli iklim diplomatı Ana Toni ise asıl zorluğun yeni politikalar üretmek değil, ölçek ve hız olduğunu söyledi. Toni, 2030'a verilen sözü tutmak için ülkelerin ormansızlaşmayı ve orman bozulmasını sona erdirme çabalarını artırması gerektiğini belirtti.
WWF International'ın ormanlardan sorumlu üst düzey yöneticisi Damian Fleming, yol haritasının yönetişim, düzenleyici ve yasal uygulama, topluluk hakları ve finansman ile orman bozulmasını ormansızlaşma kadar ciddiye alma gereği gibi temel konularda "doğru noktalara değindiğini" söyledi. Fleming, 2030'a yalnızca birkaç yıl kaldığını ve artık asıl meselenin hız olduğunu vurguladı. Ülkelerin sahada sonuç almak için yol haritasını kullanmasını isteyen Fleming, hükümetlere ormansızlaşmaya yol açmayan tedarik zincirleri kurmaları ve yerli halkların haklarına saygı göstermeleri çağrısında bulundu.
Norveç Yağmur Ormanı Vakfı (Rainforest Foundation Norway) uluslararası savunuculuk direktörü Anders Haug Larsen, planı ileri taşıyabilecek geniş bir ortak yelpazesine dikkat çekti ve yağmur ormanı ülkelerinin belgeye sahip çıkmasını umduğunu söyledi. Larsen, "Tropikal ormanlar parçalı yaklaşımlar için fazla önemli" diyerek yol haritasının hükümetleri, yerli halkları, yatırımcıları ve mevcut girişimleri ormansızlaşmayı sona erdirme ve ormanları ayakta tutma hedefi etrafında bir araya getirebileceğini belirtti.
Talanoa Enstitüsü (Talanoa Institute) kurucusu Natalie Unterstell, yol haritasının Brezilya'nın ormansızlaşmayı azaltmada gösterdiği ve orman kaybını rekor düşük düzeye indiren başarılı deneyimine dayandığını söyledi. Unterstell'e göre bu deneyim yalnızca yasa uygulamasına odaklanmıyor, aynı zamanda olumlu sonuç getiren iş ve finansman fırsatlarını da tanımlıyor. Unterstell, diğer hükümetlerin ve görevi devralacak COP başkanlıklarının bu gündemi sahiplenmesi, önerilen yolları eşgüdümlü eyleme dönüştürmesi ve 2028 Küresel Durum Değerlendirmesini ortak ilerlemeyi ölçmek için kullanması gerektiğini söyledi. Yalnızca dört yıl kaldığını hatırlatan Unterstell, yol haritasının uygulanmasına kendini adamış bir ülke koalisyonuna ihtiyaç duyduğunu ifade etti.