İstanbul'da beş zincirin domateslerinde pestisit ihlali
Greenpeace Türkiye, "İçinde Ne Var?" kampanyası kapsamında Temmuz ayında İstanbul'un Sultanbeyli, Sancaktepe, Ataşehir ve Kadıköy ilçelerindeki A101, BİM, CarrefourSA, Migros ve ŞOK marketlerinden 20 domates örneği topladı. Domates, mevsim itibarıyla en az kalıntı çıkma ihtimali taşıyan ürünlerden biri olduğu için özellikle tercih edildi. Uluslararası akredite bir laboratuvarda yapılan analizde 20 ürünün 3'ünde (yüzde 15) mevzuata aykırılık tespit edildi.
İhlallerin ayrıntıları dikkat çekici. Mevzuata aykırı 1 üründe, 31.12.2010 itibarıyla tamamen yasaklanmış Chlorfenapyr etken maddesi saptandı. Diğer iki ihlalde ise domateste ruhsatsız etken madde kullanıldığı belirlendi; Hal Kayıt Sistemi bilgilerine göre her iki ürün de iyi tarım logolu olarak reyonda sergileniyordu. Greenpeace, iyi tarım logosu taşıyan ürünlerde dahi mevzuat ihlali yaşanmasını dikkat çekici buldu.
Pestisit çeşitliliği açısından tablo daha geniş bir endişe kaynağı. Yirmi ürünün 7'sinde (yüzde 35) 3'ten fazla pestisit etken maddesine rastlandı. Çocuk sağlığı açısından risk oluşturan per/polifloroalkil maddeleri (PFAS) içeren pestisitler 20 ürünün 14'ünde (yüzde 70) en az 1 kez saptandı. Yalnızca 1 üründe (yüzde 5) hiçbir pestisit izine rastlanmadı.
Market Karnesi: Dört zincir 'D' bandında
Greenpeace, analiz sonuçlarını bir Market Karnesi ile birlikte yayımladı. Çeşitli aralıklarla güncellenecek karneler, zincirlerin kamuoyuna açıkladığı politika taahhütlerini ölçen "Kurumsal Taahhütler" bölümünden (75 puan) ve bağımsız laboratuvarda test edilen numunelerin sonuçlarını içeren "Raf Gerçekliği" bölümünden (25 puan) oluşuyor. Sınırlı sayıda örneklem üzerinden analiz yapıldığı için yanlış genellemelerin önüne geçilmesi amacıyla pestisit analiz sonuçlarına özellikle düşük puan ayrıldı.
İlk Market Karnesi'nde ŞOK, kısmi pestisit analizleri ve yasal limite uygun pestisit kullanımı alanlarından topladığı 30 puanla "C" notuna ulaştı. Migros, yasal limite uygun pestisit kullanımı ve pestisitsiz ürün kategorileriyle 20 puan topladı. A101, BİM ve CarrefourSA ise domates karnesini puansız tamamladı; beş zincirden dördü "D" bandında kaldı.
Pazar yoğunlaşması ve yasal sorumluluk
Kampanyanın beş zincire yönelmesinin arkasında pazar yoğunlaşması verileri var. BİM, A101, Migros ve ŞOK'un Hızlı Tüketim Malları perakendeciliğindeki pazar payı 2010'da yüzde 12,64 iken 2021'de yüzde 60'a yaklaştı. Rekabet Kurumu raporlarına göre son on yılda pazarın yoğunlaşma oranı yaklaşık beş kat arttı ve dört zincir pazarın yarısından fazlasına hâkim oldu. Kurum, 2021'de beş zincire fiyat koordinasyonu ve kartel suçlamasıyla toplamda milyarlarca TL idari para cezası kesti; şirketlerin itirazı reddedildi.
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, tüketiciye limit aşımı olan veya yasaklı madde içeren ürün sunan zincir marketleri halk sağlığını ihlal etmekten doğrudan sorumlu tutuyor. Greenpeace Türkiye, bu yasal çerçeveye dayanarak beş zincirden dört sistemsel dönüşüm talep ediyor: Tüm yaş meyve-sebze tedarik zincirinde bağımsız laboratuvar denetimlerinin standartlaştırılması ve sonuçların şeffafça yayımlanması; bir üründe yasal sınırların altında dahi olsa en fazla 3 farklı pestisit etken maddesine izin verilmesi; perakendecilerin devletin belirlediği maksimum kalıntı limitlerini yüzde 20 daha katı bir kabul kıstasına çekmesi; zehirsiz ve ekolojik üretime geçiş için çiftçiye teşvik, zirai mühendis desteği, prim ve adil sözleşme sunularak dönüşüm maliyetinin salt üreticiye yıkılmasının önlenmesi.
"Pazarı kontrol eden pestisiti de analiz ettirebilir"
Greenpeace Türkiye Direktörü Berkan Özyer, uzun yıllardır pestisit sorununa dikkat çektiklerini belirtti. Zehir Etme kampanyasına verilen 50 bini aşkın imza ve uzun hukuki mücadele sonucu Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2021-2023 yılları arasında 55 üründe yapılan denetimlerde alınan 246.946 numuneden 6.369'unda uygunsuzluk tespit edildiğini açıkladığını hatırlatan Özyer, "Bakanlık verileri istenen yılların hepsini kapsamazken hangi ürünlerde, hangi pestisitlerde, ne kadar aşım olduğu bilgisi de paylaşımda yer almadı. Bu eksiklere rağmen bakanlıktan yanıt alabilmek olumlu bir adımdı. Bu yeni aşamada ise kampanyamızın odak noktasını, gıda tedarik zincirindeki üretim koşullarını tarladan rafa kadar dikte eden, pazarın karar vericisi olan organize perakende zincirleri olarak belirledik" dedi.
Özyer, İstanbul'un dört ilçesindeki beş market zincirinden aldıkları domates örneklerinin analizinde mevsimindeki bir sebzede dahi mevzuata aykırı ve 15 yıl önce tamamen yasaklanmış pestisitle karşılaştıklarını ifade etti. "Resmi verilere göre daha 2021 yılında pazarın yüzde 60'ına yakınını elinde tutan market zincirleri için denetim altyapısı kurmak maliyetli ya da imkansız değil" diyen Özyer, "Pazarı kontrol edebilenler pestisiti de analiz ettirebilir, kaldı ki bu aşamada pestisitsiz gıda sağlamak sorumlulukları" diye ekledi.