Malabon City'nin Potrero bölgesinde, Temmuz 2024'te bir barangay (mahalle meclisi) tarafından kurulan Tingi Tindahan, Filipinler'de bir mahalle meclisinin finanse ettiği ilk sıfır atık dükkanı oldu. Müşteriler kendi kaplarını getirerek soya sosu, yemeklik yağ, un ve şeker gibi temel ihtiyaçları plastik ambalajsız satın alabiliyor.

Filipinler'de küçük miktarlarda, uygun fiyatlı alışveriş gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası. Plastiklerin yaygınlaşmasından önce insanlar ev ihtiyaçlarını kullanılmış cam şişe ve kavanozlarla alır, hacimli ürünler için yerel olarak dokunmuş sepetler taşırdı. Sachet adı verilen küçük, çok katmanlı plastik poşetlerin piyasaya girmesi bu alışkanlığı hızla değiştirdi; çöp sahaları kısa sürede bu parçalanmayan poşetlerle doldu ve atıklar su yollarından okyanusa sızdı. Ülke her yıl en az 2,7 milyon ton plastik atık üretiyor ve bazı tahminler günde 164 milyon sachet kullanıldığını gösteriyor. Atık yönetimi politikaları ise bu tempoya şimdiye kadar yetişemedi.

Potrero'da meclis üyesi ve çevre komitesi başkan yardımcısı olan 32 yaşındaki Khate Nolasco, sorunu her tayfun mevsiminde yakından yaşıyor. Yılda en az 20 fırtınanın vurduğu, alçakta kalan ve sele yatkın Malabon'da plastik atıklar haliçleri ve kanalları tıkıyor. Nolasco, temizlik çalışmalarının bir ayı bulabildiğini ve geride kalanların çoğunlukla çok uluslu markaların ürettiği soya sosu, sirke, deterjan ve şampuan poşetleri olduğunu söylüyor.

"Her gün atık toplasak da bu iş bitmeyecek gibi hissettiriyor."

Bölge liderinin desteğiyle Nolasco, ofislerinin önündeki boş bir alanı Filipin mahallelerindeki sari-sari (çeşit) dükkanlarından esinlenen bir mekâna dönüştürdü. Dükkan, tek bir farkla sari-sari dükkanlarını andırıyor: hiçbir plastik ambalaj yok. Ürünler el yazısı etiketli büyük cam kavanozlarda saklanıyor; sıvı yağlar ve soslar musluklardan akıyor, mısır nişastası ve tuz gibi kuru gıdalar kepçeyle alınıp tartılıyor. Müşteriler boş su şişesinden eski bisküvi tenekesine kadar kendi kaplarını getirip dolduruyor.

Dükkanı, Potrero'nun atık denetçisi olarak her sabah hanelerin atıkları doğru ayrıştırıp ayrıştırmadığını denetleyen kadınlar işletiyor. Aynı kadınlar, şehrin fabrikalarından aldıkları malzemelerle dükkanda satılan sıvı temizlik ürünlerini de üretiyor.

Tingi Tindahan açıldığında bölge sakinleri fikre çekingen yaklaştı. Nolasco, "Poşet ve plastik görmemeye alışık değillerdi. Ama zamanla ürünlerimizin süpermarketlerden daha ucuz olduğunu fark edince daha fazla insan gelmeye başladı" diyor. Marketlerde 8 peso (9 peni) olan 100 ml'lik sirke poşeti Tingi Tindahan'da 3 peso daha ucuz. Daha küçük hacimlerde dolum yapılabildiği için sakinler tam ihtiyaçları kadarını almak için yalnızca birkaç pesoya ihtiyaç duyuyor.

Çevre grubu Mother Earth Foundation (MEF) dükkanın kuruluşuna yardım etti ve açılış için bazı ürünler sağladı. MEF aracılığıyla dükkara, akşamları kapalıyken bile sıvı temizlik ürünleri ve sosları satan dönüştürülmüş bir otomat yerleştirildi. MEF'in plastik atığa karşı toplum çözümlerini yürüten kampanyacısı Regine Nayve, bu uygulamanın sıfır atık ve dolum dükkanlarının yalnızca varlıklı kesime hitap ettiği yönündeki küresel algıyla çeliştiğini söylüyor.

"Belki de insanlar bu dükkanların görünüşünden ve genellikle toplu alım yapabilen zengin bölgelerde bulunmalarından çekiniyor. Yeniden doldurmanın pahalı olduğu fikrine meydan okumak istiyoruz – öyle değil. Bu yöntem seçenekleri daha erişilebilir kılıyor."

Açılışından bir yıl sonra Nolasco, ağırlıklı olarak düşük gelirli hanelerden oluşan Potrero sakinlerinden çoğunlukla olumlu geri dönüşler aldığını belirtiyor. "Yaşlı müşterilerimiz burayı çok çekici buluyor. Gençken yaptıkları bir uygulamanın geri getirilmesini takdir ediyorlar. Çocuklar ve gençler ise kavram onlara yeni geldiği için oldukça havalı bulduklarını söylüyor" diyor.

Girişim plastik atık sorununu tamamen çözmüş olmasa da Nolasco ve bölgedeki atık işçileri önemli bir katkı yaptıklarını düşünüyor. Tahminlerine göre en az 145.000 sachetin çöp sahalarına gitmesini engellediler.

Plastikler ve mikroplastikler üzerine araştırmalar yürüten deniz bilimci Deo Florence Onda, ülkenin plastik atık sorununun yalnızca toplulukların değil, poşetlerde satılan ürünleri üreten şirketlerin de omuzlaması gereken bir yük olduğunu söylüyor.

"Sorumluluk yükü her zaman toplulukların üzerinde, ama büyük bir endüstri bundan kâr ediyor. Plastik yaşam döngüsünün her aşamasında – hammaddeden üretime, yeniden tasarımdan dağıtıma, tüketimden bertarafa – çözümlerimiz olmalı."

Filipinler 2022'de büyük şirketlere ürettikleri plastik ambalaj atıklarını geri kazanma zorunluluğu getiren bir yasayı kabul etti. Uymayanlara en az 5 milyon peso (60.000 sterlin) ceza öngören yasa, ülkenin 26 yıllık katı atık yönetimi politikasında değişiklik yapan ilk yasaydı. Kampanyacılar, şirketlerin işbirliğine yanaşmaması nedeniyle uygulamanın yetersiz kaldığını söylüyor. Güçlü bir ulusal politikanın yokluğunda bazı şehirler ve eyaletler tek kullanımlık plastikleri yasaklama veya düzenleme yoluna gitti; kimisi başarılı oldu, kimisi engellerle karşılaştı. Malabon 2013'te plastik ambalaja şehir çapında yasak getirmeyi denedi ancak bu girişim, şehirde üretim yapan plastik firmaları ve diğer paydaşların endişeleri nedeniyle geri çekildi.

Nolasco, plastik sorununu çözmek için politikaların mükemmelleşmesini bekleyemeyeceklerini söylüyor. Bu yılki tayfun sezonu devam ederken kendisi ve ofisi sellere ve komşu bölgelerden gelecek plastik atık yığına karşı hazırlık yapıyor.

"Nihai hedefimiz dükkanımızın ülke çapındaki diğer barangaylar tarafından kopyalanabilmesi. Bizim gibi plastik sorunuyla karşı karşıya olan bir bölgenin bile bu konuda bir şeyler yapabileceği mesajını vermek istiyoruz."