Mayıs sonunda, Rocky ve Purcell dağları arasından geçen Columbia Nehri'nin kıyısında Secwépemc somon şefi Mark Thomas, öğrencileri karşılıyor. Beş aydır sınıflarında sockeye somonu (Oncorhynchus nerka) yavruları yetiştiren çocuklar, bu sabah balıkları nehirle buluşturacak. Thomas, törenden önce öğrencilere suya isimlerini söylemelerini öğütlüyor: “Suyun yanına indiğinizde suya adınızı söyleyin, su ruhlarına kendinizi tanıtın. Sonra dilediğiniz için dua edebilirsiniz. Daha akıllı ya da daha uzun olmak için dua edebilirsiniz. Aileniz için — ya da balıklar için.”

Thomas, geleneksel bir arınma ritüeliyle gruba adaçayı ve ardıç tütsüsü sürüyor; kartal kanadıyla dumanı savuruyor. Davul ve şarkı eşliğinde öğrenciler, plastik bardaklardaki yavruları huniden nehire gönderiyor. Fish-in-Schools programı kapsamındaki bu sabah salımı ve öğleden sonra topluluk üyeleri için düzenlenen törensel salım, First Nations öncülüğünde somonla insanı yeniden buluşturan etkinliklerden yalnızca biri.

Columbia Nehri, British Columbia'daki kaynağından Washington ve Oregon'daki ağzına kadar 2.000 kilometre (yaklaşık 1.200 mil) akıyor ve bir zamanlar Kuzey Amerika'nın en büyük somon nehirlerinden biriydi. Binlerce yıl boyunca somon, geniş havzadaki Indigenous halklarını besledi. Ancak 1938'de Washington eyaletinde inşa edilen Grand Coulee Barajı, balık geçiş sistemi olmadan yapıldı ve somonları nehrin yarısından fazlasından, Kanada'daki Üst Columbia Havzası'nın üreme alanlarından ve kreş göllerinden kesti. 1955'te Grand Coulee'nin aşağısına inşa edilen Chief Joseph Barajı, geçişi daha da kısıtladı.

Bugün nehirde balık geçişi olmayan beş büyük baraj bulunuyor: ABD tarafında Chief Joseph ve Grand Coulee, Kanada tarafında Hugh Keenleyside, Mica ve Revelstoke. Bu barajlar ve diğer engeller, somonun nehir ağzından kaynağına yaptığı yolculuğu kesiyor; kritik üreme alanları ve kreş gölleri erişilemez durumda. İklim değişikliği nedeniyle Kanada'daki soğuk suların kaybı, barajların altındaki somonları da etkiliyor. Barajlar ve kalkınma, havzayı temelden değiştirdi; eski somon yaşam alanlarını sular altında bıraktı, somonla bağlantılı Indigenous sitelerini ve toplanma yerlerini yok etti.

Üç uluslu ortaklık

Secwépemc, Syilx-Okanagan ve Ktunaxa ulusları, British Columbia ve Kanada hükümetleriyle birlikte 2019'da Bringing the Salmon Home girişimini başlattı. Mark Thomas, girişimin yürütme çalışma grubuna başkanlık ediyor. Ktunaxa Nation temsilcisi Vickie Thomas ise girişimin Indigenous knowledge counsel üyesi ve uygulama ekibinde yer alıyor. Çalışmalar, karşılıklılık ilkesine dayanıyor. Vickie Thomas, “Somonlar için eve dönüş yolunu açmamız, onların evlerini bulmaları için sağlam bir temel atmamız gerekiyor” diyor.

Son 25 yılda Syilx-Okanagan Nation, Okanagan alt havzasında somon koşularını yeniden inşa etti. Engeller kaldırıldı, yaşam alanları iyileştirildi ve Penticton'daki Okanagan Nation Alliance (ONA) kł cp̓əlk̓ stim̓ kuluçkahanesi devreye alındı. Bu kuluçkahane, Üst Columbia'daki teknik salımlar için Okanagan alt havzasından alınan broodstock'tan sockeye yavrularını sağlıyor; Fish-in-Schools programı için yumurta stoğu ve First Nations'ın düzenlediği törensel salımlar için yavrular üretiyor. Kuluçkahane programı chinook koşularını da güçlendiriyor.

ONA balıkçılık biyoloğu Tyson Marsel, Invermere'deki törensel salım için kuluçkahaneden 1.500 sockeye yavrusunu sabah 5'te kamyona yüklediklerini ve yedi saatlik yolculuğun ardından geldiklerini anlatıyor. Bu yıl Shuswap Band iki toplulukta törensel salımlar düzenledi ve 300 öğrenciye ulaştı. Syilx-Okanagan Nation ise engellenen üç toplulukta salım gerçekleştirdi; ayrıca Grand Coulee ve Chief Joseph barajlarının engellemediği Okanagan alt havzasında da salımlar düzenliyor.

Bilimsel kanıtlar ve kilometre taşları

Barajlar ve sömürgeleşmenin diğer etkilerinden önce, Üst Columbia Nehri'ndeki sockeye ve chinook (O. tshawytscha) koşuları milyonlarla ifade ediliyordu. Coho (O. kisutch) ve steelhead (O. mykiss) de Üst Columbia Havzası'nın bazı bölümlerinde bulunuyordu, ancak bu iki tür yeniden yerleştirme girişiminin odağında değil.

Shuswap Band'ın emekli biyoloğu Scott Cope, Bringing the Salmon Home girişimi tarafından yürütülen teknik çalışmaların yeniden yerleştirmenin uygulanabilir olduğunu gösterdiğini ifade ediyor. Girişimin Üst Columbia Havzası'nda işaretli sockeye yavrularıyla yaptığı deneysel salımlar, smolt'ların bazı barajları geçerek okyanusa ulaştığını ortaya koydu.

Geçtiğimiz yaz, Üst Columbia'da yavru olarak salınan iki işaretli sockeye üremek için geri döndü ve Washington eyaletindeki Chief Joseph Barajı'nın hemen aşağısındaki Wells Barajı yakınında yukarı doğru yüzerken tespit edildi. Ayrıca kabileler tarafından Grand Coulee Barajı'nın yukarısından salınan az sayıda yetişkin chinook'un Kanada'ya hareket ettiği izlendi; bazıları ilk büyük baraja kadar yüzdü. Ekip, Okanagan kökenli bazı yetişkin sockeye'leri Kanada'daki Arrow Lakes'e taşıdı ve 2024'te bir tanesinin üreme alanına hareket ettiği görüldü.

Cope, avcıları ezmek için milyonlarca smolt'un okyanusa ulaşması gerektiğini, bir kuş sürüsünün ortasında olmak gerektiğini söylüyor: “Tıpkı bir kuş sürüsü gibi — ve ortada olmak istersiniz. On binlerce balık salımından milyonlarca balık salımına geçmemiz gerekiyor.” Ekip, bunun için broodstock'tan genetik hatlar oluşturmayı hedefliyor. Tarihsel olarak kaynağa kadar ulaşan tek somon türü olan chinook daha zorlu; çünkü British Columbia ve ABD'nin büyük bölümünde stoklar tehlike altında. Cope, girişimin üremeye hazır dişi balıkları — ya da ana havzaya sapan ya da taşınan balıkları — broodstock olarak kullanmayı planladığını ekliyor.

Barajlarda balık geçişi

ABD tarafında Upper Columbia United Tribes'in 2. aşama uygulama planı, 2023'te Biden yönetimi tarafından söz verilen 200 milyon dolarlık destekle yeniden yerleştirmenin ABD tarafındaki uygulanabilirliğini test ediyor. Plan, Chief Joseph ve Grand Coulee barajlarından geçici balık geçişini içeriyor; “trap and haul” adı verilen teknoloji zaten Chief Joseph Barajı'nda balıkları taşıyor. Cope, ABD barajlarındaki balık geçişinin büyük bir kilometre taşı olacağını ve şimdi Kanada'daki barajlara bakma zamanı geldiğini belirtiyor: “Şu anda balık geçişi ve broodstock önündeki büyük engeller; üç ulus, Kanada ve British Columbia bunun üzerinde aktif olarak çalışıyor.”

Kültürel yeniden bağlantı ve gençlik

Somonun 85 yıldır bölgede olmaması, kültürel bağları da zayıflattı. Vickie Thomas, yaşlılardan somon hakkında hiçbir şey öğretilmediğini duyduğunu ve onlara kendilerine nazik olmalarını söylediğini aktarıyor: “Somonlar 85 yıldır burada değildi ve çoğu zaman yaşlılarımızdan ‘Bilmiyorum, bana [somon hakkında] hiç öğretilmedi’ diye hikâyeler duyuyorum. Onlara sadece nazik olmaları gerektiğini söylüyorum. Somon törenlerimizin ne olduğunu bilme, hatırlama veya öğrenme fırsatımız olmadı. Ama hâlâ oradalar, sadece uyuyorlar.”

Beş yıl önce Bringing the Salmon Home, gençlerin somon hakkında öğrenmesi için Salmon Warriors programını başlattı. Program, üç First Nations'tan genç yetişkinleri broodstock toplama ve tanıtım ve bilgilendirme etkinlikleri gibi hem uygulamalı hem de savunuculuk çalışmalarında bir araya getiriyor. Vickie Thomas, programın amacını şöyle açıklıyor: “Onları somon savaşçıları olabilecekleri ve bu bilgiyi ileriye taşıyabilecekleri noktaya getirmeye çalışıyoruz.”

On dokuz yaşındaki Devin Capilo, programa katılıyor ve Mark Thomas tarafından junior salmon chief olarak mentörlük ediliyor. Capilo, girişimin kendisini “çok umutlu” hissettirdiğini ve Fish-in-Schools programı kapsamında sınıflara gidip öğrencilerin “bu büyük çalışmanın küçük parçasını üstlenmelerini” görmeyi özellikle sevdiğini belirtiyor. Kuluçkahanelerde broodstock toplama çalışmaları, Capilo'nun balıkçılık alanında bir kariyer düşünmesine de ilham vermiş.

Mark Thomas için somonun geri dönmesi, kültürü ve dili geri kazanmanın yanı sıra, barajların inşasının somon kaybından etkilenen bölgeleri iyileştirmek için Indigenous ve Indigenous olmayan insanların birlikte çalıştığı bir yol. Thomas, “Somon gibi azimle ilerlemeyi öğrenmemiz gerekiyor” diyor. “Somon, gücü tükenene kadar durmadan giden en azimli yaratıklardır.”