Gana'nın batı ve orta kesimlerinden gelen balıkçılar, Batı Afrika kıyı şeridi boyunca en verimli av sahalarına ulaşmak için uzun mesafeler kat ediyor. Ancak ton balığı, hamsi ve uskumru gibi kemikli balıkların avında yaşanan büyük düşüş, onları köpek balığı ve vatozlar gibi kıkırdak iskeletli türlere yöneltiyor. Bu baskı, testere balığı ve kama vatozunun Gana sularında yerel olarak tükenmesine yol açtı. Deniz biyoloğu Issah Seidu, sıradaki türün gitar vatozları olduğu uyarısında bulunuyor.
Seidu, Mongabay'e verdiği demeçte, "Ton balığı, hamsi, uskumru gibi balıklarda muazzam bir düşüş oldu" diyor ve ekliyor: "Buna karşılık balıkçılar, geleneksel av araçlarından vazgeçip geçimlerini sürdürmek için son güvenlik ağı olarak bu türleri hedeflemek üzere uzatma ağına geçtiler."
Yüzgeç ticareti ve kaybolan türler
Kıkırdaklı balıklar yalnızca yerel pazarların et talebini karşılamıyor; Asya'dan gelen kârlı yüzgeç talebi de av baskısını yoğunlaştırıyor. Seidu'nun kurduğu deniz koruma STK'sı AquaLife'nin araştırmasında görüşüğü balıkçılara göre, testere balığı Gana sularında 1980'lerden beri görülmemiş ve kama vatozunun son avı sekiz yılı aşkın süre önce gerçekleşmiş. Seidu, gitar vatozlarının da aynı yoldan gitmek üzere olduğunu belirtiyor.
"Gitar vatozları bir kırılma noktasında" diyen Seidu, Mart ayında Mongabay'e verdiği mülakatta şöyle konuştu: "Kârlı ve yüksek değerli beyaz yüzgeçleri ile yerel pazarların etlerini almaya gösterdiği genel heves nedeniyle. Bu tehditlere karşın, Gana'da ve Batı Afrika genelinde koruma karar vericilerini yönlendirecek veri ya hiç yok ya da son derece sınırlı."
Balıkçılar, gitar vatozları için özel olarak tasarlanmış uzatma ağları kullanıyor ve av sezonlarına göre Fildişi Sahili, Togo, Benin, Nijerya ve hatta Gambiya'ya kadar göç ediyor. Seidu, balıkçıların büyük bireyleri hedef aldığını ve yüzgeçleri Gambiya, Senegal ve denize kıyısı olmayan Mali'den gelen aracılara sattığını, bu aracıların da ürünü Asya pazarlarına ulaştırdığını anlatıyor.
Seidu'nun 2022'de yayımladığı bilimsel makalede, karaya çıkarma noktaları ve pazarlarda en sık rastlanan türün diken sırtlı gitar vatozu (Rhinobatos irvenei) olduğu görüldü; incelenen bireylerin yarıdan fazlası henüz cinsel olgunluğa ulaşmamıştı. Balıkçılarla yapılan görüşmeler, daha iri türler olan kara çeneli gitar vatozu (Glaucostegus cemiculus) ve bayağı gitar vatozunun (Rhinobatos rhinobatos) av miktarının yüzde 90'a varan oranda çöktüğünü, daha küçük akraba türlerin avında ise yarı yarıya düşüş yaşandığını ortaya koydu.
Yönetişim açığı ve yeni koruma alanı
Hen Mpoano adlı koruma örgütünün müdür yardımcısı Stephen Kankam, gitar vatozlarındaki düşüşün arkasında en belirleyici etkenin zayıf balıkçılık yönetişimi olduğunu söylüyor. Kankam'a göre karaya çıkarma verileri sınırlı, tür için bir yönetim planı bulunmuyor ve izleme ile yaptırım kapasitesi yetersiz. Aşırı avcılık, balıkçıların ana hedef türlerinin popülasyonlarını düşürürken gelirleri ve topluluklar için ucuz protein erişimini de azaltıyor.
Kankam, gitar vatozu korumasının daha geniş balıkçılık yönetimine entegre edilmesi gerektiğini vurguluyor: "Bu, tüm kıyı balıkçılığının yönetişiminin iyileştirilmesi, kritik kıyı habitatlarının korunması, ortak yönetim kurumlarının güçlendirilmesi ve gitar vatozu korumasının Greater Cape Three Points Marine Protected Area gibi girişimlere entegre edilmesi anlamına geliyor."
Nisan 2026'da Gana'nın ilk resmi deniz koruma alanı olan Cape Three Points Deniz Koruma Alanı ilan edildi. Batı bölgesinde 700 kilometrekarelik (270 mil kare) bir alanı kapsayan koruma alanı, küçük pelajik balıklar için kritik yumurtlama sahalarını, kayalık resifleri ve mangrovları 21 kıyı topluluğu boyunca korumayı hedefliyor. Kankam, koruma önlemlerinin balıkçı topluluklarının desteğini kazanabilmesi için gerçekçi geçim desteğiyle birlikte sunulması gerektiğini, böylece balıkçıların uygulanabilir ekonomik alternatifleri görebileceğini sözlerine ekliyor.
Balıkçılarla ortak koruma
AquaLife, Ahanta West bölgesindeki beş toplulukta yerleşik ve göçmen balıkçılarla işbirliği yapıyor. Ekip, gitar vatozlarının üreme ve toplanma alanlarına dair veri topluyor, türün ekolojisi hakkında farkındalık yaratıyor ve alternatif geçim kaynaklarını araştırıyor. Seidu, STK'nın denizde geniş çaplı sistematik araştırma yapacak kaynağı ve donanımı olmadığı için balıkçıları amatör koruma biyologları olarak eğittiğini belirtiyor: "Balıkçılar türleri nerede hedefleyeceklerini bildikleri için onlara izleme cihazı ve GPS cihazı veriyoruz ve onlarla birlikte denize çıkarak türlerin en çok bulunduğu alanları izliyor ve haritalıyoruz."
Balıkçılar arasında ışıkla avcılık, dinamit kullanımı ve küçük göz açıklıklı ağlar gibi zararlı yöntemler de yaygın. AquaLife, ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde Ghana Fishery Commission ile bağlantı kurarak balıkçılara en iyi uygulamaları öğretiyor.
Alternatif geçim denemeleri
AquaLife'nin araştırmacıları balıkçılara köpek balığı ya da gitar vatozu avı yasaklanırsa ne yapacaklarını sorduğunda, Seidu'nun aktardığına göre birçoğu ticari araç şoförlüğüne yöneleceğini, bazıları ise büyük yenilebilir salyangoz yetiştiriciliğini düşündüğünü belirtti. Bunun üzerine AquaLife, 43 balıkçıyla salyangoz çiftliği pilot programı başlattı ve balık ticareti yapan 20 kadına organik sabun üretimi eğitimi ile başlangıç kaynağı sağladı. Seidu, kadınların şu anda bölge pazarlarında sabun sattığını ve salyangoz yetiştiricilerinin de yeni iş kolundan gelir elde ettiğini söylüyor.
Uzun vadeli vizyon
Seidu, 2026 yılının başında İngiltere merkezli Whitley Fund for Nature tarafından verilen ve "Yeşil Oscar" olarak da anılan Whitley Ödülü'nün sahibi oldu. Ödül, AquaLife'ın çalışmalarını dört yeni topluluğa yaymasını ve Gana kıyılarında hem insan hem de kıkırdaklı balık topluluklarının birlikte gelişebileceği yolları keşfetmeye devam etmesini sağlayacak.
Seidu uzun vadeli hedefini şöyle özetliyor: "Vizyonum, gitar vatozlarının Gana'da ve Batı Afrika genelinde uzun vadeli korunmasını sağlamak. Temel amacım, radyo programları ve kilise ile camilerde yürüttüğümüz koruma vaazları gibi farkındalık kampanyalarıyla gitar vatozunun koruma profilini yükseltmek."
