8 Eylül'de Hindistan'ın doğusundaki Odisha eyaletine bağlı Balasore ilçesinde, Bichitrapur ormanı yakınlarında yerel halk beş orangutan yavrusu buldu. Doğal yaşam alanlarından binlerce kilometre uzakta ortaya çıkan hayvanlar, veterinerler tarafından ilk muayeneden sonra eyalet başkenti Bhubaneswar'daki Nandankanan Zoological Park'a nakledildi.
Endonezyalı koruma örgütü SCENTS'in araştırmasına göre yavruların Endonezya'nın Aceh eyaletindeki Aceh Tamiang ilçesinde yakalandığı ve Malezya, Tayland, Myanmar ile Bangladeş üzerinden Hindistan'a kaçırılmış olabileceği düşünülüyor. SCENTS'te kıdemli danışman olarak görev yapan yaban hayatı ticareti uzmanı Dwi Nugroho Adhiasto, "Odisha veya Mizoram genellikle hayvanlar nihai alıcılara veya uluslararası pazarlara gönderilmeden önce transit noktalar olarak işlev görüyor" diyor.
Sumatran Orangutan Lestari Foundation–Orangutan Information Center (YOSL-OIC) koruma direktörü M. Indra Kurnia, sürecin doğada avlanmayla başladığını anlatıyor: "Bu, doğada avlanmak, yavruları annelerinden ayırmak, çeşitli bölgeler üzerinden taşımak ve ardından satmak ya da egzotik evcil hayvan olarak tutmakla başlıyor." Indra, soruşturmanın Aceh rotasını izlemesi; hayvanların nerede yakalandığını, nasıl taşındığını ve kimlerin tedarik edip satın aldığını ortaya çıkarması gerektiğini söylüyor. Kaçakçılığa yaklaşımın kurtarma odaklı olmaktan çıkıp suç ağı odaklı korumaya dönüşmesi gerektiğini vurgulayan Indra, "Bunu yalnızca hayvanların bulunduğu ülkedeki yerel bir vaka olarak görmemeliyiz" diyor.
Hindistan'da daha önce de benzer vakalar yaşandı. 2022'de Myanmar sınırındaki Mizoram eyaletinin kuzeyinde iki Sumatran orangutanı ele geçirildi; dönemin ormancılık memuru hayvanların Myanmar'dan geçirildiğini ve her ikisinin de bir yaşından küçük olabileceğini belirtti. Ekim 2023'te ise Mizoram'daki Seling köyünde, Myanmar sınırına 55 km (34 mil) mesafede bir arabadan tek bir Sumatran orangutanı çıkarıldı.
Odisha eyalet hükümeti, hayvanların kaynağını araştırması için Hindistan'ın Wildlife Crime Control Bureau (WCCB) kurumuna başvurdu. Endonezya'nın ormancılık bakanlığı, yetkililerinin Hintli muhatapları ve yaban hayatı ticareti konusunda küresel yetkili olan CITES personeliyle koordinasyon içinde çalıştığını açıkladı. Bakanlık ayrıca Yayasan Ekosistem Lestari, Jaringan Satwa Indonesia (JSI), Center for Orangutan Protection (COP) ve Forum Orangutan Indonesia (Forina) gibi kâr amacı gütmeyen koruma örgütleriyle iş birliği yapacak.
İade süreci iki ülkenin farklı hukuk sistemleri nedeniyle zorluklar barındırıyor. Green Justice Indonesia direktörü Panut Hadisiswoyo, önceki geri getirme girişimlerinin bürokratik engellere takıldığına dikkat çekiyor: "Endonezya yetkilileri vahşi hayatı geri getirmeyi denediğinde süreç çoğu zaman çıkmaza girdi. Çeşitli gerekçelerle reddettiler." Panut, kaçak ticaret rotalarının işleyişinden yola çıkarak beş yavrunun Borneo'dan değil Sumatra'dan geldiğini düşündüğünü ifade ediyor. Endonezya hükümeti de ilk gözlemlerin hayvanların Sumatran orangutanı olduğunu gösterdiğini, ancak kesinlik için DNA testlerinin gerekebileceğini belirtiyor.
YOSL-OIC, soruşturmanın bir parçası olarak morfolojik muayene, sağlık ve genetik analiz yapılmasını öneriyor. Fiziksel inceleme; şekil, boyut, renk ve diğer özelliklerin değerlendirilmesiyle hayvanların kökenine dair ön bilgi sağlayabilir. DNA analizi ise beş yavrunun genetik profillerini bilinen popülasyonlardan alınan referans örnekleriyle karşılaştırarak coğrafi kökenlerini daraltma ve hatta alındıkları popülasyonu belirleme imkânı sunuyor.
Üç orangutan türü de kritik derecede tehlike altında ve popülasyonları azalıyor. 2026 tarihli bir çalışma, doğada 11.694 Sumatran orangutanı kaldığını ve bu sayının 2011'den 2023'e kadar %19,5 azaldığını tahmin ediyor. Tapanuli orangutanlarının popülasyonu yalnızca 716 olarak öngörülüyor. Bornean orangutanları için en son geniş kapsamlı tahmin popülasyonu yaklaşık 104.700 olarak veriyor; ancak bu değerlendirme 2016'ya ait ve popülasyonun 1950'den 2025'e kadar %86 azalacağı öngörülüyor. Yaşam alanı kaybı, öldürme ve yavaş üreme hızı türleri daha fazla kayba karşı özellikle savunmasız bırakıyor.
Ormancılık bakanlığı sözcüsü Ristianto Pribadi, "Herhangi bir Endonezya vatandaşının dahil olduğu bulunursa, yürürlükteki yasalara uygun olarak sert hukuki işlem yapacağız" diyor. Sumatra adası, Hint Okyanusu üzerinden Odisha'dan yaklaşık 2.000 km (1.250 mil) uzaklıkta yer alıyor. Endonezya ve Malezya dışında doğal orangutan popülasyonu bulunmuyor; Sumatran ve Tapanuli türleri yalnızca Endonezya'da, Bornean türü ise Endonezya ve Malezya'nın paylaştığı Borneo adasında yaşıyor.