Kanada, yabancı ülkelerde yasa dışı elde edilmiş bitki ve hayvanların ithalatını yasaklayan federal bir yasaya sahip; ancak bu yasa, sınırda menşe kanıtı zorunluluğu getirmiyor. Eski Kanada hükümeti yaban hayatı uygulama direktörü Sheldon Jordan, yasanın etkinliğini şöyle değerlendiriyor: "Kanada şu anda bu yasal çerçeveye sahip değil. Dolayısıyla mevcut koşullarda yasanın yazılı olduğu kâğıttan fazla değer taşıdığını söylemek oldukça zor."

Federal yasa olan Wild Animal and Plant Protection and Regulation of International and Interprovincial Trade Act (WAPPRIITA), herhangi bir yabancı ülke yasasına aykırı şekilde elde edilmiş bitki veya hayvanın ithalatını yasaklıyor. Jordan bu yasayı "geniş bir ağ" olarak niteliyor: CITES kapsamındaki türler için nispeten iyi çalışsa da yasa dışı ticaret sürüyor. CITES Ek I türlerinde ticaret büyük ölçüde yasak; Ek II türlerinde ise ihracat ve ithalat izinleri gerekiyor ve bu belgeler olmadan ticaret yasa dışı sayılıyor.

CITES dışı türlerdeki delik

Sorun asıl olarak CITES listesinde olmayan türlerde yoğunlaşıyor. Environment and Climate Change Canada (ECCC) sözcüsü, yabancı mevzuatla düzenlenen ancak CITES listesinde bulunmayan fauna veya flora türlerinde iç hukuka uyumun sağlanmasının daha karmaşık hale geldiğini belirtti. Jordan, ithalatta yaban hayatının yasal olarak elde edildiğini kanıtlama zorunluluğunun olmamasının "ağda büyük bir delik açtığını" ve kaçak örneklerin bu delikten sızdığını söylüyor.

Center for Biological Diversity'den kıdemli koruma savunucusu Chris Shepherd, bu açığın pratikte nasıl işlediğini bizzat deneyimlemiş. Kanada'da bir sürüngen fuarında konuştuğu bir satıcı, ABD'den "istediğiniz her şeyi" düzenli olarak aldığını söylemiş. Shepherd, yasa dışı Endonezya hayvanlarını sorunca satıcı şu yanıtı vermiş: "Onları yeni sattım, gelecek hafta daha gelir."

Küresel ticaretin büyüklüğü ve Kanada'nın rolü

Küresel yaban hayatı ticareti, yasal ve yasa dışı işlemlerin iç içe geçtiği çok milyar dolarlık bir sektör. Ecology and Evolution dergisinde geçen yıl yayımlanan bir makaleye göre kaçak avlanma ve yasa dışı satışlar yılda yaklaşık 20 milyar dolar değer taşıyor. Yasal ticaretin yıllık değeri ise yaklaşık 220 milyar dolar ve en az 70.000 türü kapsıyor. Geniş kapsamlı bir uluslararası araştırmaya göre yasal ticaretle ilgili sürdürülebilirlik verileri ise son derece sınırlı.

Kanada bu ticarette önemli bir aktör. Ülke hem yaban hayatı ve ürünlerinin kaynağı, hem iç pazarı hem de transit noktası olarak işlev görüyor. CITES kapsamındaki yerli Kanada türleri arasında narval (Monodon monoceros) dişleri trophy olarak, cam yılanbalıkları (Anguilla rostrata) Asya'da akuakültür ve lezzet amacıyla, kara ayıların (Ursus americanus) safra keseleri geleneksel Çin tıbbında kullanılmak üzere ticarete konu oluyor. Kanada'nın talebi ise ağırlıklı olarak sürüngenler, kedigiller ve kuşlardan oluşan egzotik evcil hayvan ticaretine odaklanıyor.

Aklama yöntemleri ve türlerin akıbeti

Kaçak örnekler, esaret altında üretilmiş hayvanların izinli sevkiyatlarıyla karıştırılarak aklanabiliyor. Doğadan kaçak avlanan hayvanlar yetiştirilip yavruları esaret altında üretilmiş olarak da satılabiliyor. Shepherd, bu yöntemin tarantulalar, varan kertenkeleleri, papağanlar ve ötücü kuşlar gibi birçok türde yaşandığını belirtiyor; papağanlar ve ötücü kuşlar yüksek fiyatlarla satılıyor ve koleksiyoncular tarafından yoğun arzulanıyor.

Sri Lanka tüm sürüngenlerini en az 90 yıldır koruyor, ancak Kanada'da Sri Lanka türleri hâlâ satılabiliyor. Shepherd bu duruma şöyle itiraz ediyor: "Dedelerinizin dedesi Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Sri Lanka sürüngenleri için esaret altında üretim programı mı başlattı? Sanmıyorum."

Hayvan refahı politika uzmanı Michèle Hamers, egzotik hayvanların tedarik zinciri boyunca yasal durumunun değişebildiğine dikkat çekiyor: Bir hayvan "yasaldan yasa dışıya, yasa dışıdan yasala" geçebiliyor; nerede durduğuna göre durumu değişiyor.

Sınırda denetim ve hacim

2025'te Vancouver Limanı rekor 170.4 milyon metrik ton yük taşıdı; Vancouver Uluslararası Havalimanı'ndan 365.000 ton geçti. Canada Border Services Agency (CBSA), risk değerlendirmesi, gizli istihbarat, çevresel taramalar ve federal departman talepleri gibi faktörlere göre yolcu ve sevkiyatları incelemeye alıyor. Şüpheli durumda memurlar, şüpheleri doğrulanana veya çürütülene kadar denetim sürdürüyor.

Jordan, gümrük memurlarının ticari sevkiyatlarda beyannamede yazılı içeriğin fiilen içerik olduğunu varsayarak çalıştığını anlatıyor. Sınır memurları, yabancı yasaları ihlal etmiş olabilecek canlı yaban hayatı bulurlarsa sevkiyatı inceliyor, ithalat beyannamesini ve diğer belgeleri gözden geçiriyor; bazı paketler x-ray ile taranıyor. Memurlar belge eksikliğinden şüphelenirse sevkiyatı kenara çekip yaban hayatı ticaretinden sorumlu departman olan ECCC'ye bildiriyor.

Kereste ve kamu sağlığı boyutları

Sorun yaban hayatı suçlarıyla sınırlı kalmıyor. INTERPOL verilerine göre küresel kereste arzının %15 ila %30'u yasa dışı kesimden geliyor ve Kanada dünyanın önde gelen ahşap ürün ithalatçılarından biri. Jordan, bir ağacın karton kutulara işlenmesinden sonra menşeinin belirlenmesinin çok zorlaştığını belirtiyor: "Yasa dışı olduğunu bilseniz bile, bir ağaç bir sürü karton kutuya işlendikten sonra nereden geldiğini söylemek gerçekten çok zor."

Ticaretin zoonotik hastalık riski de taşıdığı belirtiliyor. Dünyanın çeşitli bölgelerinden yetersiz denetimle ithal edilen hayvanlar, insanları ve çiftlik hayvanlarını Ebola, tüberküloz, kuduz, kuş gribi ve COVID-19 gibi türler arasına geçen hastalıklara maruz bırakabiliyor. Yasa dışı yaban hayatı ticareti aynı zamanda ulusal güvenlik meselesi: Uluslararası organize suç örgütleri rüşvet, dolandırıcılık, suç ortaklığı ve yolsuzluk aracılığıyla işleyen bu kara market operasyonlarını yürütüyor.

Diğer ülkeler ne yapıyor?

Avustralya ve Japonya, ithalatçılara ürünlerinin yasal elde edildiğini kanıtlama zorunluluğu getirdi; Avustralya ve Japonya kereste ithalatçılarından bu kanıtı istiyor. Avrupa Birliği (EU), balık ve deniz ürünleri için aynı yöne ilerliyor. ABD, Kanada'dakinden daha fazla bilgi içeren yaban hayatı ithalat beyannameleri istiyor, ancak Jordan'a göre ABD sistemi de "mükemmelden çok uzak".

Jordan, G7 ülkeleri arasında Kanada'nın yasa dışı elde edilmiş yaban hayatının girişini kolaylaştırma açısından bir istisna olduğunu söylüyor: "G7 ülkeleri arasında Kanada, diğer ülkelerde yasa dışı elde edilmiş yaban hayatının girişini kolaylaştırma açısından bir istisna gibi görünüyor. Ancak memurların bunu mevcut yasal çerçevede kolayca üstlenmesi mümkün değil. Bu kadar basit."

UNTOC kapsamında çevre suçları

Brezilya'nın Ekim'de UNTOC toplantısında çevre suçlarını sözleşme kapsamına alma önerisi sunması bekleniyor. Brezilya, Çin, Fransa ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti eş sponsorlar arasında. Jordan, bu adımın özellikle diplomatik erişimi sınırlı küçük veya gelişmekte olan ülkeler için önemli bir araç olacağını söylüyor. Bu dahil edilme olmadan ülkeler "uluslararası veya sınır ötesi çevre suçlarında tam anlamıyla işbirliği yapamıyor."

ECCC sözcüsü, Kanada'nın tartışmaya "açık" olduğunu belirtti. Yeni bir UNTOC protokolünü destekleyeceğini söylemekten kaçınırken, sözleşmenin halihazırda geniş uygulanabilir olduğunu ve uygulamanın güçlendirilmesinin, uluslararası işbirliğinin artırılmasının ve mevcut uygulama araçlarının daha tam kullanılmasının "etkili ve somut" sonuçlar doğurabileceğini ifade etti.

Politika bağlamı ve çözüm arayışları

Kanada'da çevre suçları, iklim değişikliği veya Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework gibi diğer çevre girişimleri kadar politika odağına sahip değil. Jordan, Kanada'nın federal çevre yasalarının çoğunun 1980'ler ve 1990'lardan kaldığını ve 21. yüzyıl bağlamında yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor: "Bunları 21. yüzyıl bağlamında nasıl ele alırız?"

ECCC sözcüsü, birimin "yasalardaki boşlukları sürekli olarak gözden geçirdiğini ve güncellediğini, ceza rejimlerini incelediğini ve iyileştirmeler önerdiğini" ifade etti. Departman, yasadaki olası bir değişiklik yönünde momentum olup olmadığına ilişkin soruyu yanıtlamadı.

Shepherd, sınır denetimi iyileştirilse bile kaçak yaban hayatının sızmaya devam edeceğini ve Kanada'nın doğadan kaçak avlanıp yasa dışı satılan yaban hayatından kâr sağlayan şirketleri de soruşturması gerektiğini ekledi. Hamers ise vatandaşların sosyal medyadaki yasa dışı yaban hayatı ilanlarını yetkililere bildirebileceğini hatırlatıyor. Sosyal medya büyüyen bir yaban hayatı pazarı. Hamers, kamu eğitiminin ve vatandaşların sürece dahil edilmesinin bu akışı durdurmaya yardımcı olabileceğini belirterek şöyle diyor: "Yaban hayatı ticareti niş bir alan değil ama insanların önceden ilgilenmediği bir konu da değil — ta ki öğrenene ve bilgi edinene kadar; o zaman bunun korkunç olduğunu düşünüyorlar."

Hamers, "daha fazla kaynak, daha fazla para, daha fazla eğitilmiş insan" çağrısının önemli olduğunu kabul etmekle birlikte, yaratıcı çözümler bulunması gerektiğini de ekliyor: "Bu sorunu uzun vadede sürdürülebilir şekilde ele alabilecek diğer olası çözümleri bulmak için yaratıcı olalım."