Sıcak hava dalgaları gücünü ve sıklığını artırarak neredeyse her kıtayı etkisi altına alırken, Birleşmiş Milletler (BM) yetkilileri sıcaklık nedeniyle her yıl yaklaşık yarım milyon kişinin hayatını kaybettiğini tahmin ediyor. Yale Üniversitesi'nden bilim insanlarının yaptığı yeni araştırma ise serin kalmak için kullanılan klimaların yalnızca ABD'de yılda 5 binden fazla hayat kurtardığını ortaya koyuyor. Ancak aynı cihazlar, küresel ısınmayı besleyen bir döngünün de parçası haline geliyor.
Yale Halk Sağlığı Fakültesi'nde epidemiyoloji profesörü olan Kai Chen, 11 yıllık bir dönem boyunca ABD'deki 30 milyon ölüm kaydını inceledi. Chen ve ekibi, klimanın "hayati rolü" sayesinde 2010 ile 2020 yılları arasında yaklaşık 58 bin kişinin hayatının kurtarıldığını ve yılda ortalama 5267 kişinin soğutma sayesinde hayatta kaldığını saptadı. Chen, "Herkes klimanın işe yaradığını biliyor, ancak iklim değişikliği açısından bakıldığında klima ideal bir çözüm değil" dedi.
Soğutma talebi üç kata çıkacak
Dünyanın dört bir yanında klima kullanımı hızla artıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve BM Çevre Programı'na (UNEP) göre soğutma amaçlı elektrik talebinin üç katına çıkması bekleniyor. Soğutma için kullanılan elektriğin büyük bölümü fosil yakıtların yakılmasıyla üretildiği için BM, klima kullanımından kaynaklanan ve atmosferde ısıyı hapseden gazların miktarının önümüzdeki yaklaşık 25 yıl içinde 4,5 milyar tondan 7,2 milyar tona çıkacağını öngörüyor. Bu 7,2 milyar tonluk rakam, bugün ABD ve Avrupa'nın neden olduğu karbon kirliliğinin toplamına neredeyse eşit.
Klima kullanımı Hindistan'da üç katına çıktı, Güneydoğu Asya'da ise iki kattan fazla artış gösterdi. Avrupa'da soğutma derece-günlerinin sayısı 1990'dan bu yana iki kattan fazla arttı ve klima kullanımı %44 yükseldi.
Soğutma derece-günleri rekor kırıyor
Biriken sıcaklığı ve buna bağlı olarak klima kullanımına duyulan ihtiyacı ölçmek için kullanılan göstergelerden biri "soğutma derece-günleri" olarak adlandırılıyor. Bu hesaplama, dışarısı sıcak olduğunda binaları soğutmak için ne kadar enerji gerektiğini ölçüyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne (EIA) göre, ABD'deki soğutma derece-günlerinin sayısı 1990'dan bu yana %28 arttı ve 2024 yılında rekor kırıldı. EIA verilerine göre 2026 yılı, Mayıs ayı itibarıyla en fazla soğutma derece-gününün kaydedildiği yıl olma konusunda 2024'ü geride bırakma yolunda ilerliyor.
Kentsel ısı adası etkisi ve hava kirliliği
Chen'e göre kentlerde klima kullanımı, kentsel ısı adası etkisine ek bir sıcaklık katkısı yapıyor. Klima üniteleri ısıyı dışarı atıyor ve artan elektrik kullanımı geleneksel kurum ve sis niteliğindeki hava kirliliğinin artmasına yol açıyor.
Ülkeler klima kullanımına sınırlama getiriyor
IEA'ya göre İran'daki savaşın tetiklediği küresel enerji krizi nedeniyle Bangladeş, Kamboçya, Ürdün, Malezya, Filipinler, Seyşeller, Singapur ve Sri Lanka klima kullanımına sınırlamalar getirdi. Bazı ülkelerde kamu kurumlarının haftada bir gün klimaları kapatması zorunlu hale getirildi. Hindistan hükümeti ise 2025 yılında klimaların ulaşabileceği en düşük sıcaklığa sınır getirilmesini önermişti.
Adalet meselesi: "Daha akıllı ve daha adil bir soğutma"
Chen ve BM yetkililerine göre klima kullanımı bir adalet meselesi de oluşturuyor. Dünyanın en kırılgan kesimlerinin önemli bir bölümü klimaya erişemiyor veya klima kullanımının maliyetini karşılayamıyor. UNEP'in binalarda soğutma ve enerji biriminin başındaki Lily Riahi, bu yılki sıcak hava dalgaları sırasında birçok ailenin ilaç masraflarını karşılamak ile klimayı çalıştırmak arasında seçim yapmak zorunda kaldığını söyledi. Riahi, hedefin daha az soğutma değil, "daha akıllı ve daha adil bir soğutma" olması gerektiğini belirtti.