Endonezya, Borneo'nun Doğu Kalimantan bölgesindeki dağlık arazide yeni başkenti Nusantara'yı yükselttikçe, yağmur ormanının yüzyıllardır taşıdığı sesler zincirli testerelerin uğultusuyla bölünüyor. Bu akustik dönüşüm, Mongabay, Scientific American ve Project Multatuli'nin ortak yapımı olan Sound Guardians belgeselinde bilim insanlarının ve yerel halkın gözünden anlatılıyor.
Başkenti taşıma kararını eski Devlet Başkanı Joko Widodo başlattı; amaç, dünyanın en hızlı batan kenti Cakarta'dan yönetim merkezini çekmekti. Uzmanlar, deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı yeraltı suyu çekimi nedeniyle 2050'ye kadar Cakarta'nın üçte birinin sular altında kalabileceğini tahmin ediyor. Resmî tanıtımlar Nusantara'yı 2045'te tamamlanması öngörülen bir "akıllı orman kenti" olarak lanse ediyor.
ABD'deki Cornell Lab of Ornithology'den biyoakustik bilimci Wendy Erb, on yıldır Kalimantan'da çalışıyor ve başkent inşa edilirken ormanlık peyzajın seslerini kaydetme çalışmalarına öncülük ediyor. Ekibi dağ zirvelerinden mangrovlara ve mağaralara kadar uzanan farklı alanlarda kayıtlar aldı. Erb, bu verileri hızlı ekonomik büyüme ve inşaatla birlikte çevre değiştikçe karşılaştırma yapmaya olanak tanıyan bir "zaman kapsülü" olarak tanımlıyor.
"Belki de bu veriler yaban hayatının yerinden edildiği noktaları gösterir; oralara koruma çalışmaları için daha fazla yatırım yapılabilir."
Erb, doğanın sessizleşmesini fark etmenin bir dikkat işi olduğunu vurguluyor: "Kulaklarımızı ayarlayabilir miyiz? Dikkat kesilebilir miyiz? Doğal dünyanın biraz hasta hissettiğini fark edebilir miyiz?"
Nusantara sınırları içinde kalan Pemaluan köyünde yaşayan Balik yerli topluluğu üyesi Abidin için orman sesleri hayatta kalma ve gelenekle iç içe geçmiş durumda. Atalarının şafak vaktinde gibon seslerini ruhsal işaretler olarak kullandığını anlatan Abidin, genç kuşakların bu bağı kaybettiğini söylüyor. Büyük Argus (Argusianus argus) gibi türlerin artık çocuklar tarafından nadiren görüldüğünü ya da tanındığını belirtiyor.
"Bizim insanlarımız genellikle en yüksek sesin zincirli testere olduğunu söyler."
Bir zamanlar büyük ölçüde orman olan alanda bugün apartmanlar, bir otel ve yeni bir cumhurbaşkanlığı sarayı yükseliyor. Gelecek ise belirsizliğini koruyor: 2025'te Endonezya'nın yeni devlet başkanı başkent bütçesinde büyük kesintiye gitti, ancak inşaat sürüyor.
Abidin, Erb ve diğer ortaklar Balik biyokültürel mirası hakkında bir kitap hazırlıyor; toplulukların ses kayıtlarına erişip kullanabileceği bir platform geliştiriyor. Abidin kent yaşamına uyum sağlamaktan korkuyor: "Kendi memleketimizde çöpçüye dönersek, ölmek daha iyi." Yine de çocuklarına ormanın dilini öğretme kararlılığını sürdürüyor: "Şimdi değişiklikler olsa da buranın benim evim olduğunu hâlâ hissediyorum."
