Montana'da yaz, nesiller boyu açık havada geçen uzun günlerin adıydı. Çocuklar sessiz mahallelerde bisiklete biner, göllerde ve nehirlerde yüzer, orman patikalarında yürür, gün batımından sonra bile beyzbol oynardı. Aileler aylar öncesinden kamp planları yapar, serin dağ havasında uyumak için olta, kürek ve çadır ekipmanını eksiksiz tamamlardı. Bugün ise birçok ebeveyn, çocuklarının dışarı çıkıp çıkmayacağına karar vermeden önce Environmental Protection Agency'nin Hava Kalitesi Endeksi'ne bakıyor.

Amerikan Batısı'nda yangın mevsimi uzadıkça ve şiddetini artırdıkça dumanlı gökyüzü yazın sıradan bir parçasına dönüştü. Montana'da yangın her zaman manzaranın bir öğesiydi; ancak artık yaz ayları, çocukların içeride kalmalarının tavsiye edildiği günlerce hatta haftalarca süren dönemleri kapsıyor. Melody Irvine, batı Montana'da astımlı bir çocuk olarak büyüdü ve dumanlı yazlarda dışarı çıkma fırsatlarının çoğunun elinden alındığını hatırlıyor. University of Montana'da çevre bilimi ve sosyal hizmet okuyan Irvine, "Küçükken alışılmadık bir şey gibi hissettiriyordu" diyor ve ekliyor: "Şimdi dumanlı yazların beklenen bir şey haline geldiği görülüyor."

Duman yalnızca akciğerleri değil, beyinleri de vuruyor

Bilim insanları, özellikle akciğerleri gelişimini sürdüren çocuklar için yangın dumanının büyüyen sağlık risklerini belgeledi. Duman; baş ağrısı, göz kaşıntısı, boğaz ağrısı, öksürük, hırıltı ve astım ataklarını tetikleyebiliyor, tekrarlayan maruziyet akciğer fonksiyonlarını azaltabiliyor. Orman yangını dumanı, akciğerlerin derinliklerine inip kan dolaşımına karışabilen PM2.5 adı verilen küçük partiküller içeriyor. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology'de yayımlanan çalışmalar, bu maruziyeti özellikle çocuklar arasında astım atakları, solunum yolu enfeksiyonları ve acil servis başvurularıyla ilişkilendiriyor.

Kâr amacı gütmeyen Montana Health and Climate kuruluşunun başkanı pediatrist Lori Byron, çocukların vücut ağırlıklarına göre yetişkinlerden daha fazla hava soluması ve akciğerlerinin özellikle yaşamın ilk birkaç yılında hâlâ gelişmekte olması nedeniyle daha büyük risk altında olduğunu belirtiyor. Byron, "Artık orman yangını dumanındaki partikül maddeler hakkında çok daha fazla şey biliyoruz. Bu partiküller beynimize ulaşabiliyor ve hatta doğmamış bebeklere bile geçebiliyor" diyor ve ekliyor: "Neden olabilecek zararın tüm boyutunu yeni anlamaya başlıyoruz."

Missoula City-County Health Department hava kalitesi uzmanı Kerri Mueller ise çocukların genellikle dışarıda daha fazla vakit geçirdiğini ve koşup oynarken solunum hızlarının arttığını, bunun da duman maruziyetini yükselttiğini söylüyor.

Montana'da orman yangını dumanını doğrudan çocuk hastalıklarına bağlayan eyalet çapında pediatrik hastaneye yatış verisi bulunmuyor. Yine de pediatristler, duman olayları sırasında astım atakları ve solunum sorunlarıyla gelen çocuk sayısında düzenli bir artış gözlemlediklerini ifade ediyor. Byron, ulusal çalışmaların yoğun duman dönemlerinde çocuklar arasında acil servis başvurularının arttığını gösterdiğini aktarıyor.

Çocukluğun kaybı: Oyun, güven ve istikrar

UNICEF'in 2024 tarihli raporu, yangın dumanının çocukların yalnızca solunum sağlığını değil, öğrenmelerini, zihinsel iyi oluşlarını ve oyun fırsatlarını da etkilediğini ortaya koydu; tekrarlayan maruziyetin çocukluğu kalıcı biçimlerde şekillendirebileceği uyarısında bulundu. American Academy of Pediatrics'in Eylül 2018'de yayımladığı bir çalışma, açık hava oyununun fiziksel egzersizin ötesinde sosyal beceriler, özgüven, duygusal dayanıklılık ve genel iyi oluş inşa ettiğini bildirdi. Ruh sağlığı uzmanları ise bu rutinlerin tekrar tekrar kesintiye uğramasının çocukları endişeli ve belirsizlik içinde bırakabileceğini söylüyor.

Tanıdık rutinler ve bağımsız oyun fırsatları sürekli ortadan kalktığında çocuklar, çevrelerinin öngörülemez veya güvensiz olduğunu hissetmeye başlıyor. Current Psychiatry Reports'ta 2023'te yayımlanan bir rapor, orman yangını felaketlerine maruz kalan çocukların anksiyete, stres, depresyon ve travma sonrası stres belirtileri açısından daha büyük risk altında olduğunu belirledi. Harvard University'nin Center on the Developing Child biriminden yakın tarihli bir brifing, erken çocukluk döneminde tekrarlanan dumana maruz kalmanın çocukların beyin gelişimini, öğrenmesini ve duygusal iyi oluşunu şekillendiren deneyimleri etkileyebileceğini öne sürüyor.

Byron, normal çocukluk deneyimlerini tekrar tekrar kaybetmenin yarattığı duygusal kesintinin, duman olaylarında pediatristlerin rutin olarak gördüğü astım atakları kadar kalıcı izler bırakabileceğini söylüyor. "Çocuklar dünyanın neden birdenbire istikrarsızlaştığını ya da planlanan şeyi neden yapamadıklarını anlamıyor" diyor Byron. "Bu, bir çocuğun dünyaya olan güvenini bir nevi sarsıyor."

Ebeveynler de dumanla boğuşuyor

Montana merkezli kâr amacı gütmeyen Families for a Livable Climate kuruluşunun icra direktörü Sarah Lundquist, kızına hamile olduğu yazı "özellikle sıcak ve dumanlı" olarak tanımlıyor. Sıcakla bağlantılı bayılma nöbetleri yaşadıktan sonra taşınabilir klimalar ve hava temizleyiciler satın aldıklarını anlatan Lundquist, "Şimdi iki küçük çocuk annesi olarak, dışarıda oynamalarının güvenli olup olmadığına karar vermeden önce neredeyse her gün hava kalitesini kontrol ediyorum" diyor ve ekliyor: "Parkta geçirilen bir öğleden sonra gibi basit ve keyifli bir şey, bir sağlık hesabına dönüştü."

Psikologlar, çocukların ebeveynlerinin kaygısını sezdiğini ve çoğu zaman kendilerini daha az güvende hissetmeye başladığını belirtiyor. Çocuk ruh sağlığını inceleyen araştırmacılar, çevresel felaketlerin aileleri topluca etkileyebildiğini tespit etti. Ebeveynler iş programlarını yeniden düzenlemek, yaz planlarını iptal etmek ve çocukları günlerce içeride tutmak durumunda kalıyor. Byron, "Orman yangını dumanı ailelerin hayatına gerçekten çomak sokuyor" diyor.

Duman çocukları içeride tuttuğunda dijital cihazlar birincil eğlence kaynağına dönüşüyor. Dumanı doğrudan artan ekran süresine bağlayan araştırmalar sınırlı olsa da, JAMA Psychiatry'de 2022'de yayımlanan bir sistematik derleme ve meta-analiz, daha fazla ekran süresinin çocuklarda daha fazla anksiyete, depresyon, dikkat sorunu ve davranışsal zorlukla ilişkili olduğunu ortaya koydu.

Missoula'da yaşayan ve yaz kamplarında çocuklarla gönüllü çalışan Ann Bates, hükümetlerin gençleri dumanın büyüyen etkilerinden korumak için daha fazlasını yapması gerektiğine inanıyor. "Dumandan dolayı okulda zorlanan küçük çocukları gördüğümde, bazen gözlerinde yaşlarla, kalbim kırılıyor" diyor Bates. "Bu şekilde büyümek zorunda olmamalılar."

Okullar iklim krizine uyum arıyor

Missoula County Public Schools tesisler direktörü Burley McWilliams, dumanın yaz sonu ve erken sonbaharda okul bölgesinde rutin bir değerlendirme haline geldiğini söylüyor. Dışarıdaki dumanı binalardan uzak tutmanın sandığından çok daha zor olduğunu belirten McWilliams, "Lisemizde yaklaşık 1.200 öğrenci var" diyor. "Gün boyu binaya girip çıkıyorlar. O kapılar her açıldığında içeri duman giriyor."

Birçok Montana okulu, uzun süreli sıcak hava dalgaları yaygınlaşmadan onlarca yıl önce inşa edildi. Sıcaklıklar yükseldikçe klimasız sınıfları serinletmek giderek zorlaşıyor; dışarıdaki duman pencerelerin açılmasını engellediğinde bu durum hem öğrencileri hem de öğretmenleri etkiliyor. Kaliforniya devlet okulları üzerine yapılan bir araştırma, 2002 ile 2019 arasında orman yangını ve dumanın hava koşullarına bağlı okul kapanış günlerinin yaklaşık üçte ikisini oluşturduğunu ortaya koydu. Ocak 2025'teki Los Angeles orman yangınlarının ardından okul kapanışları, yer değiştirmeler ve kötü hava kalitesi 700.000'den fazla öğrencinin öğrenimini aylarca sekteye uğrattı. Stanford University araştırmacıları, yangın dumanının öğrencilerin akademik performansını düşürebildiğini tespit ederek eğitim maliyetlerinin okulların kapandığı günlerin ötesine uzandığını gösterdi.

Batı Montana'da daha sıcak yazlar, daha uzun yangın mevsimleri ve daha sık duman olayları hayatın beklenen bir parçası haline geldikçe okullar; sınıfları serin tutmak, dumanlı havayı filtrelemek ve gerektiğinde çevre topluluklar için temiz hava sığınağı işlevi görmek üzere yeniden tasarlanıyor. Montana'nın Climate Ready Schools girişimi bu gerçeklikten doğdu. Missoula County Public Schools, ortak kuruluşlarla birlikte değişen iklimin zorluklarına dayanıklı okullar tasarlıyor. Planlar arasında iyileştirilmiş HVAC sistemleri, HEPA hava filtreleme, daha fazla gölgelikli oyun alanı ve enerji verimli binalar yer alıyor. Çevre ve iklim dirençliliği altyapı şirketi CIS, girişimin planlama, teknik yardım, toplum katılımı ve dirençlilik tasarımını üstleniyor.

CIS proje yöneticisi Sarah Dobie, "Okul binaları artık iklim değişikliği göz önünde bulundurularak tasarlanmalı" diyor. Finansman ise ciddi bir engel olmaya devam ediyor. Dobie'ye göre yalnızca üç okulu iklim dirençli hale getirmenin yaklaşık 30 milyon dolara mal olması bekleniyor; bu, çoğu yerel okul bölgesinin karşılayamayacağı bir yatırım. Sonuç olarak, giderek puslu gökyüzünün çocukluğun normal bir parçası haline geldiği bir dönemde çoğu aile, dumanla nasıl yaşayacağını kendi başına çözmek durumunda kalıyor.