Doğa Derneği'nin 2006'da yayımladığı Türkiye'nin Önemli Doğa Alanları (ÖDA) envanteri, 20 yıl aradan sonra kapsamlı bir güncelleme sürecine girdi. 2023'te başlatılan ve 2029'da tamamlanması hedeflenen çalışmanın ilk sonuçları, Ankara'da düzenlenen ulusal koordinasyon çalıştayında açıklandı. Güncelleme, son 20 yılda Türkiye doğasında yaşanan değişimleri, kayıpları ve umut verici yeni keşifleri bilimsel verilerle kayıt altına almayı amaçlıyor.
Ankara'daki çalıştay, 12 sivil toplum kuruluşunun temsilcilerini, 11 üniversiteden akademisyenleri ve Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı üç genel müdürlüğün uzmanlarını bir araya getirdi. Katılımcılar, güncel verilerin doğa koruma politikalarına nasıl entegre edileceğini, ÖDA'lar üzerindeki tehditlere karşı verilerin nasıl kullanılacağını ve akademi-kamu-sivil toplum iş birliğinin yöntemlerini ele aldı.
İki yıl boyunca 12 uzmanın yürüttüğü derleme çalışmasında dokuz tür grubuna ait 7.144 önemli konum belirlendi. Bitkiler 3.794 noktayla en geniş veri setini oluştururken, 2.333 bitki türü ve varyetesi kayıt altına alındı. Yumuşakçalarda 875 tür için 2.083 nokta, içsu balıklarında 122 tür için 381 nokta, kelebeklerde 56 tür için 338 nokta, kuşlarda 42 tür için 256 nokta, memelilerde 26 tür için 137 nokta, kızböcekleri ve yusufçuklarda 14 tür için 92 nokta, amfibi ve sürüngenlerde ise 38 tür için 61 nokta tespit edildi.
Yumuşakçalar, bu güncelleme döneminde analize dahil edilen yeni canlı grubu oldu. Böylece bitkiler, yusufçuklar ve kızböcekleri, kelebekler, iç su balıkları, amfibiler, sürüngenler, memeliler ve kuşların yanı sıra dokuz tür grubu çalışma kapsamına alındı. Süreç ilerledikçe onlarca farklı disiplinden uzmanın katkı sunması ve endemik, tehlike altındaki ile hassas türlerin habitatlarının titizlikle haritalandırılması planlanıyor.
Çalışmayı yürüten uzman kadrosunda Prof. Dr. Ahmet Emre Yaprak, Prof. Dr. Ali Kandemir, Prof. Dr. Hasan Yıldırım ve Dr. Tuğkan Özdöl bitkiler; Prof. Dr. Ahmet Karataş ve Uzman Cem Orkun Kıraç memeliler; Prof. Dr. Kerim Çiçek sürüngenler ve amfibiler; Dr. Evrim Karaçetin kelebekler; Prof. Dr. Burçin Aşkım Gümüş yumuşakçalar; Doç. Dr. Ali Miroğlu kızböcekleri ve yusufçuklar; Prof. Dr. Baran Yoğurtçuoğlu iç su balıkları; Dr. Şafak Arslan kuşlar ve memeliler; Prof. Dr. Muhammed Zeynel Öztürk ile Dr. Enes Taşoğlu ise CBS alanlarında görev aldı.
ÖDA yaklaşımı, 2016'da Dünya Doğa Koruma Kurumu (IUCN) tarafından küresel ölçekte öncelikli alanların belirlenmesinde resmi standart olarak kabul edildi. Doğa Derneği, güncelleme programını 2023'te IUCN ekibinden Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu ÖDA'ları Bölge Sorumlusu Dr. Catherine Numa, ÖDA uluslararası sekreteryası başkanı Dr. Andrew Plumptre ve BirdLife International ÖKA/ÖDA Küresel Bilim Koordinatörü Olivia Crowe iş birliğinde başlattı. Türkiye'deki akademisyen ve uzman ağı aracılığıyla veri derleme çalışmaları kesintisiz sürdürüldü.
Doğa Derneği Koruma Programı Koordinatörü Dr. Şafak Arslan, çalıştayın COP 31'e sayılı günler kala düzenlendiğini ve Türkiye'nin doğa koruma ile iklim değişikliği politikalarını doğrudan etkileyecek düzeyde bir çalışma olduğunu vurguladı. Arslan, şunları söyledi:
Elde edilen bilimsel bulgular, endemik, tehlike altında, hassas veya benzersiz türlerin Türkiye'deki yaşam alanlarını belgeliyor. Bu veriler, Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi'nin %30 Korunan Alan (30×30) Hedefi doğrultusunda ulusal koruma politikalarına ve Diğer Etkili Alan Temelli Koruma Önlemleri (OECM) mekanizmalarına ve ulusal veri tabanlarına uyarlanarak entegre edilebilecek nitelikte.
Arslan, 2029'da çalışma tamamlandığında Türkiye'nin ÖDA envanterinin statik bir yazılı envanter olmaktan çıkıp anlık olarak güncellenebilen çevrimiçi bir yazılıma dönüştürüleceğini dile getirdi. Verilerin ulusal veri tabanlarına eklenmesi, ulusal koruma stratejilerine şeffaf ve çok paydaşlı bir çerçevede entegre edilmesi, Uluslararası ÖDA Sekretaryası ile uyumun sağlanması ve alan bazlı koruma hedeflerine altlık oluşturması amacıyla ÖDA Ulusal Koordinasyon Grubu'nun oluşturulması hedefleniyor.